Қазақстандағы алаяқтық: схемалар және олардан қорғану

Қазақстандағы алаяқтық қазір қалай құрылған

Қазақстандағы алаяқтық үш арнаға сүйенеді: телефон қоңырауы, мессенджер және сауда алаңындағы хабарландыру. Сылтаулар өзгереді, ал тетігі сол қалпы. Адамды асықтырады, жақындарынан оқшаулайды және бір ғана әрекет жасауды сұрайды: кодты айту, сілтемеге өту, ақша аудару. Бүгінгі алаяқтық схемалары бес топқа бөлінеді, әр топтың өз белгілері бар.

Бірінші топ — банк, полиция, Антифрод-орталығы немесе байланыс операторы атынан шалынатын қоңыраулар. Сылтау бір: «картаңыз бойынша күмәнді операция жасалып жатыр», «сіздің атыңызға кредит рәсімделіп жатыр». Одан кейін SMS-кодты сұрайды, жинағыңызды «қауіпсіз шотқа» аударуды немесе қашықтан басқару бағдарламасын орнатуды ұсынады. Мұндай әңгіменің толық талдауы банктен қоңырау және полициядан қоңырау туралы мақалаларда бар.

Екінші топ — адамдар арасындағы мәмілелер. Жоқ тауар үшін алдын ала төлем, «брондау үшін» кепілпұл сұралатын жалған жалдау хабарландыруы, затын сатып жіберген сатушыға көрсетілетін жалған Kaspi чегі. Мұнда сауда алаңдарының кінәсі жоқ: алаяқтар оларды жай ғана сауда сөресі ретінде пайдаланады.

Үшінші топ — «табыс әкеледі» деген ақша. Жалған брокер, белгілі адамдардың бейнесі бар дипфейк-жарнама, қаржылық пирамида, депозит талап ететін қосымша жұмыс. Алғашқы төлемдер шын болуы мүмкін: адам көбірек салсын деп әдейі төлейді.

Төртінші топ — бөтен дауыс пен бөтен аккаунт. Алаяқтар WhatsApp аккаунтын бұзып, иесінің атынан қарыз сұрайды, егде адамдарға туысыңыз жол-көлік оқиғасына түсті деп қоңырау шалады, жақын адамның дауысын жасанды түрде қайталайды.

Бесінші топ — сіздің деректеріңіз бен картаңызды пайдалану. Бөтен ЖСН-ге кредит рәсімдейді, ал «оңай табыс» деп картаңызды жалға беруді ұсынады. Мұндай картаның иесі дропқа айналады, кейін іс бойынша жауапты да сол болады.

Енді ауқымы туралы, яғни ресми алаяқтық статистикасы. Ұлттық Банктің деректері бойынша, 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Антифрод-орталығы алаяқтық белгілері бар операциялар бойынша 80 871 инцидентті тіркеген, олар бойынша 2,8 млрд теңге бұғатталып, жәбірленушілерге 500 млн теңгеден астам қайтарылған (ҰБ-ның 04.02.2026 баспасөз релизі). Fingramota.kz порталы Антифрод-орталығына сілтеме жасап, 2025 жылдың басынан 2026 жылғы 1 мамырға дейін банктер 68 млрд теңгеден астам сомаға шамамен 163 мың алаяқтық операцияның алдын алғанын хабарлайды. Бұл сандардан бір қарапайым қорытынды шығады. Ақша жолда тұрғанда аударымды тоқтату оны кейін қайтарудан әлдеқайда жиі сәтті болады.

Алаяқтық түрлері

Алаяқтық түрлері көп, бірақ олардың көбі мына бес бағыттың біріне жатады. Әр бағыт бойынша толық талдау бар.

• Телефон арқылы алаяқтық. Банктің қауіпсіздік қызметі, полиция немесе ҰҚК атынан қоңырау шалып, кодты айтуды немесе ақша аударуды сұрайды. Толығырақ: банктен қоңырау шалса, алаяқты қалай танимыз.
• Интернеттегі және әлеуметтік желідегі алаяқтық. WhatsApp немесе Telegram аккаунтын «дауыс беру» сылтауымен және кодпен бұзып, кейін досыңыздың атынан жазады. Толығырақ: WhatsApp пен Telegram аккаунтын бұзу.
• Сатып алу-сату кезіндегі алаяқтық. Сатушы алдын ала төлемді алып, жоғалып кетеді, ал кейде керісінше «сатып алушы» сатушыға жалған чек көрсетеді. Толығырақ: тауарға алдын ала төлем жасадыңыз, ал сатушы жоғалып кетті.
• Қаржылық пирамидалар мен жалған инвестициялар. Кепілдендірілген жоғары табыс уәде етіліп, жаңа салымшылардың ақшасы алдыңғыларына төленеді. Толығырақ: қаржылық пирамиданың белгілері.
• Карта және SMS-код арқылы алаяқтық. Емхана, байланыс операторы немесе көрші атынан SMS-кодты сұрайды, ал бұл код шын мәнінде кіруді не операцияны растайды. Толығырақ: алаяқтар SMS-кодты сұраса.

Алаяқтар жиі қолданатын психологиялық әдістер

Сылтау әр түрлі болғанымен, алаяқтар жиі қолданатын психологиялық әдіс бірнешеу ғана. Оларды білсеңіз, әңгіменің ортасында-ақ тоқтай аласыз.

• Асықтыру. «Қазір шешпесеңіз, ақшаңыз кетеді», «ұсыныс бір сағат қана жарамды». Асығыс адам тексермейді. Қалай тану керек: сізден дәл қазір, тұтқаны қоймай әрекет етуді талап етсе, бұл алаяқтықтың белгісі.
• Билік атынан сөйлеу. Қоңырау шалушы өзін банк қызметкері, полиция, ҰҚК немесе Антифрод-орталығы өкілі деп таныстырады, лауазымын, «іс нөмірін» айтады. Қалай тану керек: банк те, полиция да телефонмен код сұрамайды және ақшаны «қауіпсіз шотқа» аудартпайды. Тұтқаны қойып, ресми нөмірге өзіңіз хабарласыңыз.
• Қорқыту. «Сіздің атыңызға кредит рәсімделіп жатыр», «терроризмді қаржыландыруға қатысыңыз бар», «туысыңыз апатқа түсті». Қорыққан адам сұрақ қоймайды. Қалай тану керек: қорқынышты жаңалықтан кейін бірден ақша не код сұралса, бұл алдау.
• Пайдаға қызықтыру. Кепілдендірілген табыс, ұтыс, тым арзан тауар, оңай қосымша жұмыс. Қалай тану керек: табысқа кепілдік беру өзі белгі; алдымен ақша салу не депозит төлеу талап етілсе, тоқтаңыз.
• Жақындарынан оқшаулау. «Бұл құпия тергеу, ешкімге айтпаңыз», «банкте де ештеңе айтпаңыз». Оқшау қалған адамға ешкім кеңес бере алмайды. Қалай тану керек: әңгіме туралы отбасыңызға немесе банкке айтпауды сұраса, дәл сол кезде жақындарыңызға айтыңыз.

Қалай қорғану керек: схемалардың көбін жабатын бес ереже

Сылтаулар ай сайын өзгерсе, алаяқтардан қалай қорғанамыз? Сылтауға тәуелді емес ережелерге сүйену керек.

1. Кодты ешкімге айтпаңыз. SMS-код, құпиясөз, ПИН, CVV және банк қосымшасына кіру деректері банкке де, полицияға да, Антифрод-орталығына да керек емес. antifraud.kz деректері бойынша, орталықтың өзі азаматтарға ешқашан бірінші болып қоңырау шалмайды және жазбайды. Телефонмен код сұраса, әңгімені тоқтата беруге болады.
2. Өзіңіз қайта хабарласыңыз. Тұтқаны қойып, картаның артындағы немесе ресми сайттағы нөмірді теріңіз. Ешқандай «қауіпсіз шот» жоқ, ешбір қызметкер телефоныңызға бағдарлама орнатуды сұрамайды.
3. Ақша аудармас бұрын адамды тексеріңіз. Банк қосымшасындағы алушының атын өзін таныстырған адаммен салыстырыңыз, хабарландырулар тарихын және телефон нөмірін қараңыз. Мұны қадам бойынша қалай жасау керек: мәміле алдында адамды тексеру, OLX-те сатушыны тексеру, телефон нөмірін тексеру.
4. Келіскен жерде төлеңіз. Чаттан келген «жеткізуді төлеу» немесе «ақша алу» сілтемесі сізді сауда алаңынан жалған бетке апарады. Мұндай жағдайлар төлемге арналған фишингтік сілтеме туралы мақалада талданған.
5. Ақша сұралса, екінші арна арқылы тексеріңіз. Таныс адам мессенджерде ақша керек деп жазды ма? Оның бұрынғы нөміріне қоңырау шалыңыз немесе жауабын тек өзі білетін сұрақ қойыңыз. Дауыстық хабарламалар мен бейтаныс нөмірден келген қоңырауларда да солай істеңіз.

Инвестиция туралы бөлек айтайық. Табысқа кепілдік беру өзі алаяқтық белгісі. ҚНРДА-ның бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылар тізілімінде жоқ брокер және микроқаржы ұйымдарының тізілімінде жоқ МҚҰ Қазақстанда бұл қызметтерді көрсетуге құқылы емес.

Алданып қалсаңыз, не істеу керек: қайда жүгіну

Алданып қалсаңыз, қайда жүгіну керегі бір нәрсеге байланысты: ақша кетті ме, әлде әлі кетпеді ме. Аударым жасалып қойса, тәртібі мынадай.

1. Банк, алғашқы минуттарда. Картадағы нөмірге қоңырау шалыңыз немесе қосымшадағы чатқа жазыңыз: алаяқтық операция туралы хабарлап, картаны бұғаттауды және аударымды тоқтата тұруды сұраңыз, өтініш нөмірін жазып алыңыз. Kaspi арқылы аударған болсаңыз, не істеу керегі бөлек жазылған: Kaspi-де ақшаны қалай қайтаруға болады.
2. Полиция, сол күні. 102 нөміріне қоңырау шалыңыз, бөлімшеге барыңыз немесе ЭЦҚ арқылы qamqor.gov.kz сайтында онлайн арыз беріңіз. Арыз Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) 24 сағаттан кешіктірілмей тіркеледі, өзіңіз барып берсеңіз, талон-хабарлама береді. Жасырын (анонимді) арыз тергеп-тексеру бастауға негіз болмайды. Үлгісі мен тәртібі: алаяқтық туралы полицияға арыз.
3. Антифрод-орталығы және 116. Алаяқтық туралы хабарламаны antifraud.kz сайтындағы нысан арқылы қалдыруға болады. Орталықтың порталы 116 нөмірін де көрсетеді: бұл алаяқтық қоңыраулар туралы хабарлайтын ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы. Бірақ екеуі де полицияға арыздың және банкке қоңыраудың орнын баспайды.
4. eOtinish. eotinish.kz немесе eGov Mobile арқылы мемлекеттік органдарға, соның ішінде өз өңіріңіздің полициясына өтініш жолдауға болады. Мұндай өтініш бойынша қылмыстық іс басталмайды: қылмыс туралы арыз СДТБТ-да тіркеледі.

Жылдамдық неге маңызды? «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» Заңның 57-бабы бойынша алушының банкі ақшаны қылмыстық қудалау органының қаулысы негізінде қайтарады, бірақ ақша әлі шотта тұрса ғана. Алаяқтық туралы арыз беру мерзімін заң шектемейді, ал ақшаны қайтару туралы азаматтық талап-арыз үшін талап қою мерзімі 3 жыл. Бірінші қоңыраудан сотқа дейінгі сағат бойынша толық жоспар алаяқтар алдап кетсе, не істеу керек мақаласында жиналған, ал ҚР ҚК 190-бабы бойынша саралау бөлек талданған.

Сіздің атыңызға қарыз рәсімделуі мүмкін болса, кредиттік есепті сұратыңыз: Бірінші кредиттік бюрода ол жылына бір рет тегін. Алданғаннан кейін өздері жазып, комиссия үшін алаяқтардан ақшаны қайтарып береміз дейтіндерге ақша төлемеңіз. Бұл сол схеманың екінші толқыны.

Мониторингті қалай пайдалану керек

Бет үш жағдайға арналған. Мәмілеге дәл қазір күмәндансаңыз, «Мәмілеге дейін: тексеріңіз» бөлімін ашыңыз. Бұл естіген схемаңыз ба, соны білгіңіз келсе, оны санаттар бойынша каталогтан табыңыз: телефон және банк схемалары, қолдан сатып алу және сату, тұрғын үй жалдау, көлік, жұмыс, инвестиция және басқалар. Ақша кетіп қалса, «Ақша аударып қойсаңыз» бөліміне өтіңіз, онда ақшаны қайтару және арыз беру жөнінде нұсқаулар бар.

Әр схема бір жоспармен талданған. Алаяқтың көзімен ол қалай жұмыс істейді, қазақстандық жаңалықтардан нақты оқиға, белгілер кестесі, аударымнан кейінгі сағат бойынша қадамдар, ҚР заңы не дейді. Мақалалардағы сандар тек дереккөзімен беріледі.

Базаны ай сайын толықтырамыз. Жаңа схемаларды полиция мен Антифрод-орталығының хабарламаларынан, қазақстандық БАҚ-тан және адамдардың іздеу жүйесінде не іздейтінінен аламыз. Жаңа талдаулар «Айдың жаңалары» блогына түседі, ал бұрын сипатталған схемалар бойынша жаңа оқиғалар мақалалардың өзіне қосылады. Мұнда жоқ схемаға тап болсаңыз, төмендегі «Схема туралы хабарлау» батырмасы арқылы айтып беріңіз.

Карточкадағы белгі осы схеманың қаупін OpenFace-тегі ЖСН бойынша жеке басты тексеру және SMS арқылы қол қойылатын шарт жаба ма, соны көрсетеді. OpenFace — осы мониторингті жүргізетін қауіпсіз мәмілелер сервисі.