Қазақстанда полицияға алаяқтық туралы арызды қалай жазып, СДТБТ-ға тіркетуге болады

Қазақстанда полицияға алаяқтық туралы арызды төрт тәсілмен береді: 102-ге қоңырау шалып, Police 102 қосымшасы арқылы, qamqor.gov.kz сайтында онлайн немесе тұрғылықты жердегі бөлімде жеке. Оған дейін ақшаны қуып үлгеру үшін банкке қоңырау шалып, antifraud.kz сайтына хабарлайсыз. Тергеу қағазды қабылдаудан емес, мәліметтерді Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміне (СДТБТ) тіркеуден басталады. 2024 жылы интернет-алаяқтықтан келген залал 11,4 млрд теңге болды, ал полицияға жәбірленушілердің тек 20,7%-ы арыз берген (2025 жылғы сауалнама).

Арыздың жолы қалай өтеді: қоңыраудан СДТБТ-ға дейін

Полицияға арыз беру мен аударымды бұғаттау әртүрлі арналармен жүреді және бірі екіншісін алмастырмайды, сондықтан алғашқы кезең — ақша. Қаржылық алаяқтық туралы хабарларды Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы antifraud.kz сайтындағы нысан арқылы қабылдайды; сол жерде алаяқтардың қоңырауы туралы ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы 116-ға хабарлауға кеңес береді. Сервисті «ҚР Ұлттық Банкінің Ұлттық төлем корпорациясы» АҚ басқарады; инцидентті Антифрод-орталығында банк және құқық қорғау органдары тіркейді, одан әрі тексеріс жүргізіліп, іс жүргізу шешімі қабылданады. Нысанның өзінде тура жазылған: сервис ПИН-кодты, CVV-ді, құпиясөздерді және SMS-кодтарды сұрамайды. Алданғаннан кейін біреу сізден бұл деректерді «қаражатты қайтару үшін» сұраса, әңгімені тоқтатып, хат алмасуды сақтаңыз — ол сол арызға қосылады.

Алаяқтық фактісін полиция тіркейді: 102 және Police 102 мобильді қосымшасы — ҚР ІІМ-нің шұғыл арналары. Өмірге қауіп болмаса және әңгіме аударылған ақша туралы болса, арызды Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің порталы qamqor.gov.kz арқылы онлайн берген ыңғайлы (ЭЦҚ керек): мәртебесі де сол жерде көрінеді. Тұрғылықты жердегі полиция бөлімінде жеке беру де дәл соны береді, оның үстіне қызметкер жетіспейтін мәліметті бірден нақтылайды — арызды кейін қайта жазудың қажеті болмайды.

СДТБТ нөмірі — бәрі соның үшін жасалады. Оны арызды қабылдаған адамнан сұрау керек: материал тіркелген бөлімде немесе өтініш мәртебесі көрінетін qamqor.gov.kz арқылы. Нөмірді айтудан бас тартса, жазбаша жауап сұраңыз — қабылданған нөмірі мен күні бар құжаттың өзі материалдың жұмыста екенін растайды. Бұл нөмірді аударым чегімен бірге сақтаңыз: істің қозғалысын сол бойынша сұрайды және шағымдарда соған сілтеме жасайды.

Қозғалыс болмаса, тіркеуден бас тартса, жауаптар жалпы сөздермен келсе, өтініш пен әрекетсіздікке шағымды eOtinish арқылы, сондай-ақ бөлім орналасқан жердегі прокуратураға береді.

Интернеттегі алаяқтық туралы арыздарды да сол төрт арна қабылдайды; ІІМ ішінде оларды киберқылмысқа қарсы іс-қимыл бөлімшелері қарайды. Мәтінде ақшаның картаға немесе шотқа аударыммен кеткенін, ал хат алмасу нақты бір мессенджерде немесе нақты алаңда жүргенін тура көрсетіңіз: материал осы белгілер бойынша бейінді қызметкерлерге жіберіледі.

Қарағандыда бір ер адам 730 мың ресей рублін айырбастамақ болып, өзінің сенімді екеніне көзін жеткізген делдалға жүгінген. Ақша — шамамен 4,6 млн теңге — банк қосымшалары арқылы көрсетілген шоттарға кеткен. Жәбірленуші Қарағанды қаласының Октябрь полиция бөліміне арыз берген, осы дерек бойынша ҚР ҚК 190-бабы («Алаяқтық») бойынша іс қозғалып, 28 жастағы күдікті ұсталған (polisia.kz, 2023 жылғы 9 қаңтар).

Қазақстанда полицияға алаяқтық туралы арызды қалай жазу керек

Қатаң бланк жоқ, арыз еркін нысанда жазылады, сондықтан оны нашар жазып қою оңай. «Ақша аудардым, мені алдап кетті, мән-жайын анықтауды сұраймын» — мұндай мәтін бойынша тексеретін ештеңе жоқ. Нәтижені басқа нәрсе береді: сұрау салуға болатын күндер, сомалар және деректемелер.

Арыздың басынан (тақырыптан) бастаңыз. Алаяқтық туралы арызды кімге жолдау керек: тұрғылықты жеріңіздегі аудан немесе қала полиция басқармасының (ПБ) бастығына. Содан кейін өзіңіз туралы: аты-жөні, ЖСН, мекенжай, телефон, электрондық пошта. Одан әрі — алаяқтық оқиғасының сипаттамасы: күні мен уақыты бойынша, теңгедегі нақты сомалармен. Хабарландыруды қашан көрдіңіз, қашан жаздыңыз, сізге не уәде етілді, қашан және қанша аудардыңыз, байланыс қашан үзілді. Бөлек абзацпен — адамды табуға мүмкіндік беретін барлық нәрсе: телефон нөмірі, мессенджердегі немесе алаңдағы ник, алушының карта немесе шот нөмірі, банктің атауы, хабарландыру сілтемесі, контрагент айтса — аты мен ЖСН-і. Соңында — сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауды, кінәліні жауапқа тартуды және залалды өтеуді сұрау.

Алаяқтық бойынша арыз жазу үлгісі — өз деректеріңізді қоя салатын дайын қаңқа:

• [Облыс] ПД [аудан немесе қала] ПБ бастығына [аты-жөні], ЖСН [нөмір], мекенжайы [мекенжай], телефоны [нөмір], e-mail [пошта] атынан. Төменде, ортасында — «Арыз» сөзі.
• [Күні] [алаң немесе мессенджер] арқылы мен өзін [аты, ник, телефон нөмірі] деп таныстырған адаммен [мәміле заты: тауар сатып алу, жалға алу, қызмет, қарыз] туралы келістім.
• [Күні, уақыты] мен [банк] банкіндегі [карта немесе шот нөмірі] картасына [сома] ₸ аудардым, алушы [чектегі аты] деп көрсетілген.
• Аударымнан кейін [не болды: тауар жіберілмеді, қызмет көрсетілмеді, байланыс үзілді, профиль өшірілді]. Ақша қайтарылған жоқ, залал [сома] ₸ құрайды.
• Мәліметтерді СДТБТ-ға тіркеуді, сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізуді, кінәлі адамды ҚР ҚК 190-бабы бойынша жауапқа тартуды және [сома] ₸ мөлшеріндегі залалды өтеу шараларын қабылдауды сұраймын.
• Қосымшалар: [N] парақтағы хат алмасу скриншоттары, аударым туралы үзінді көшірме немесе чек, хабарландыру скриншоты, алушының деректемелері. Күні, қолы, аты-жөнінің толық жазылуы.

Хат алмасудың скриншоттарын профиль тақырыбымен және күндерімен бірге, сөздерін қиып тастамай, толық түсіріңіз. Аударым чегін банк қосымшасынан PDF түрінде жүктеп алыңыз, экраннан қайта суретке түсірмеңіз. Аудио мен видеоны тізімдемесі бар тасымалдағышта қоса береді. Бәрін түсіріп алмайынша хат алмасуды өшірмеңіз және әңгімелесушіні бұғаттамаңыз: бұғаттағаннан кейін чатқа және профильге қолжетімділік дәлелдермен бірге жоғалады.

eOtinish бұл ретте қылмыс туралы арызды алмастырмайды. Ол арқылы берілген арыз бойынша жауап талап ету, әрекетсіздікке және тіркеуден бас тартуға шағымдану, ведомствоның жазбаша ұстанымын алу ыңғайлы. Алаяқтық туралы хабардың өзін полиция арналары тезірек қарайды, сондықтан тәртіп қарапайым: арыз — полицияға, eOtinish — үнсіздік болған жағдайда қолданатын тетік.

Өскеменде мұндай арыз нәтиже берді. Талапкер өзін жалған атпен таныстырған адам медициналық университетке түсуге көмектесемін деп сендіргеннен кейін полицияға жүгінген. Жас жігіт құжаттары мен 3 млн теңгені берген, оқуға қабылданбаған, ақша қайтарылмаған. Күдікті ұсталып, «Алаяқтық» бабы бойынша іс қозғалды (polisia.kz, 2026 жылғы 14 қыркүйек).

Арызбен бір нәрсе дұрыс болмай жатқанын қандай белгілерден байқауға болады

Әдетте арызды қиындықсыз қабылдап, тіркейді. Кесте түсінбеушілік бола қалған жағдайға керек: мұндай кез келген жағдайда ҚР ҚПК нормаларына сабырмен сілтеме жасап, жазбаша жауап сұраңыз.

Ақша аударып қойсаңыз, не істеу керек

1. Алғашқы 30 минут. Өз банкіңізге қоңырау шалып, аударымды тоқтата тұруды талап етіңіз, содан кейін antifraud.kz сайтындағы нысан арқылы Антифрод-орталығына, ал алаяқтардың қоңырауы туралы 116-ға хабарлаңыз. Уақыт неғұрлым аз өтсе, сома шоттар тізбегімен әрі кетпей тұруы соғұрлым ықтимал.
2. Сол сағатта. Дәлелдерді түсіріп алыңыз: хат алмасуды толық, профильді, хабарландыруды, аударым чегін, алушының деректемелерін. Бәрі сақталмайынша ештеңені өшірмеңіз және әңгімелесушіні бұғаттамаңыз.
3. Алғашқы тәулікте. Арыз беріңіз: шұғыл хабар үшін 102 немесе Police 102, онлайн беру және мәртебесін қадағалау үшін qamqor.gov.kz, не болмаса тұрғылықты жердегі полиция бөліміне жеке барыңыз.
4. Бергеннен кейін бірден. Мәліметтердің СДТБТ-ға тіркелуіне қол жеткізіп, нөмірін жазып алыңыз. Арыздың қабылданғаны туралы нөмірі мен күні бар растауды сұраңыз.
5. 3–10 күннен кейін. Істі кім жүргізетінін және деректемелеріңіз бойынша не істелгенін біліңіз. Жауап болмаса немесе тіркеуден бас тартса, eOtinish арқылы және прокуратураға өтініш пен әрекетсіздікке шағым беріңіз.
6. Одан әрі. Адам анықталғанда соманы қылмыстық іс материалдарына сүйеніп, зиянды өтеу туралы азаматтық талап-арызбен өндіріп алуға болады.

Мүмкіндіктер туралы шынын айтсақ. 2024 жылы елде интернет-алаяқтық бойынша 22,9 мың іс тіркелді, залалдың 36,6%-ы өтелді, ал тергеу мерзімдерінің 81,8%-ы адам анықталмағандықтан үзілді. 2026 жылғы қаңтар–сәуірде интернет-алаяқтықтың ашылу деңгейі 32,2%-дан 40,6%-ға өсті (ҚР ІІМ). Арыз ақшаның қайтарылуына кепілдік бермейді, бірақ онсыз мүмкіндік айтарлықтай аз.

Сізге жазбай тұрып, жақындарыңызға айтыңыз

Мұндай схемалар адамдар олар туралы ақша аударғаннан кейін ғана білетіндіктен жұмыс істейді. Бұл талдауды ата-анаңызға, достарыңызға, отбасылық немесе үй чатына жіберіңіз. Бүгінгі бір хабарлама ертең біреудің ақшасын сақтап қалуы мүмкін.

WhatsAppTelegramСілтемені көшіру

Қалай қорғану керек: келесі жолы

• Аударымға дейін ісіңіз бар адамның шын аты-жөнін және ЖСН-ін біліңіз.
• Адамдар арасындағы ұсақ мәміледе де келісімдерді жазбаша бекітіңіз: сома, мерзім, мәміле заты, екі тараптың деректемелері.
• Сізге айтылған атқа ашылған шотқа ғана аударыңыз; алушы атының сәйкес келмеуі — тоқтауға себеп.
• Хат алмасуды бір жерде ұстаңыз және оны өздігінен өшіп қалатын чаттарға көшірмеңіз.
• Төлемнен кейін бірден чекті PDF түрінде сақтаңыз.
• Алданғаннан кейін «комиссия үшін қаражатты қайтару» туралы естісеңіз, телефонды қойып, хат алмасуды сақтаңыз.

Адамдар арасындағы типтік мәмілені арыз қажет болмайтындай етіп қалай рәсімдеу керектігі бөлек талданған: тауар үшін алдын ала төлем, пәтер үшін кепілпұл.

Заң не дейді

Бөтеннің мүлкі немесе оған құқық үшін алдау — бұл Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабы («Алаяқтық») (2014 жылғы 3 шілдедегі № 226-V кодекс, ҚР 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII Заңының редакциясында), мәтіні — adilet.zan.kz сайтында. Қарағандыдағы валюта айырбастау ісінде және Өскемендегі талапкердің 3 млн теңгелік ісінде дәл осы бап көрсетілген: полицияның нұсқасы бойынша ақша орындалмақ емес уәдеге сеніп берілген. Күдіктінің кінәлі-кінәсіз екенін тек сот шешеді.

Бөлімде арызды қабылдауға міндетті. Беру тәртібі ҚР ҚПК 181-бабында сипатталған, ал ҚР ҚПК 185-бабы «Қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды, хабарды немесе рапортты қабылдау міндеттілігі» деп аталады — арыздың орнына түсініктеме жазуды ұсынғанда соған сілтеме жасаған жөн. ҚР ҚПК 179-бабы сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы деп арызды Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркеуді не алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекетін атайды. Жәбірленуші үшін іс жүзінде бастапқы нүкте біреу — СДТБТ-дағы жазба: тергеу мерзімі содан бастап ҚР ҚПК 192-бабының 2-бөлігі бойынша есептеледі, онда анықтау бір аймен, ал алдын ала тергеу екі аймен шектелген. Прокурор бұл мерзімді қайта қарап, істің күрделілігін ескере отырып, ақылға қонымды мерзім белгілеуге құқылы.

Ақшаны үкім емес, азаматтық-құқықтық талап қайтарады. Мүліктік зиянды өтеу ҚР АК 917-бабы бойынша мәлімделеді — қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап-арызбен не адам анықталғаннан кейін сотқа бөлек талап-арызбен. Ақша оған құқығы жоқ және орнына ештеңе бермеген адамға кетсе, негізсіз байлықты қайтару міндеті туралы ҚР АК 953-бабы қолданылады. Қолхат, шарт, қарызды мойындаған хат алмасу және банк үзінді көшірмесі мұнда қылмыстық істегідей салмақты: сотқа дәлелденген сома және берілгені расталған факт маңызды.

Көрінеу жалған сөз жеткізу — ҚР ҚК 419-бабы бойынша дербес қылмыс, сондықтан арызға тек растай алатыныңызды жазыңыз: сомаларды үзінді көшірме бойынша, күндерді хат алмасу бойынша, деректемелерді чек бойынша. Телефон нөмірінің артында кім тұр деген болжамдарды тергеуге қалдырған дұрыс.