Тауарға алдын ала төлем жібердім, сатушы жоғалып кетті: Қазақстанда не істеу керек

Алдын ала төлем аударып, сатушы жоғалып кетсе, бәрін бірінші күн емес, бірінші сағат шешеді. Интернет алаяқтықтың бұл схемасы бүкіл Қазақстанда бірдей жұмыс істейді: OLX-те, Kolesa-да, Telegram-арналарда және WhatsApp-тағы қолдан сату топтарында. Нарықтан арзан баға, кездесуден бас тарту, картаға аударым, сосын қолжетімсіз нөмір. Бас прокуратураның деректері бойынша, 2025 жылғы тамызға қарай елде 14 мыңнан астам интернет-алаяқтық тіркелген, бұл бір жыл бұрынғыдан 22%-ға көп; залал 6 млрд теңгеден асқан.

Ақша кетіп қалып, енді оқып отырсаңыз, «Алдын ала төлем аударып қойсаңыз, ал сатушы жоғалып кетсе, не істеу керек» бөлімінен бастаңыз, қалғанын кейін оқисыз.

Схема қалай жұмыс істейді

Бәрі сәттілік сияқты көрінетін хабарландырудан басталады. Телефон, қысқы шина, диван, тапсырыспен келетін қосалқы бөлшек: бағасы бес ұқсас хабарландырудағыдан байқалатындай төмен, фотолары таза, сипаттамасы қысқа. Фотоны дүкен каталогынан немесе басқа қаладағы нақты сатушының хабарландыруынан алады. Көбірек адамды қамту үшін алаяқ бір мәтінді бір аккаунттан бірден бірнеше қалаға орналастырады.

«Атырауда вахтадамын, тауарды Kaspi Доставкамен жіберемін» — осындай аңызбен бірге модерация да, хабарландыру тарихы да, шағым батырмасы да жоқ WhatsApp-қа немесе Telegram-ға өтуді сұрайды. Неге кездесуге болмайтынын түсіндіретін бірнеше сылтау дайын тұрады: тауар ағасының қоймасында, бүгін-ақ жіберемін, бірақ алдымен брондау керек. Асықтыру бөлек қосылады. Тағы екеуі күтіп тұр, бір сағатқа ғана сақтап тұрамыз. WhatsApp-тағы сауда тобында соңы әдеттегідей болады. Топтағы сатушы алдын ала төлемді алып, жоғалып кетеді, ал топ онсыз да жұмысын жалғастыра береді.

Телефон нөмірі бойынша аударуды сұрайды, ал растаудағы алушының аты бөтен болып шығады. Ақша үшінші тұлғаға рәсімделген дроптың картасына кетеді. Соманы бөліктерге бөледі. Алдымен «брондау», сосын жеткізу, жүкті сақтандыру, орау үшін қосымша төлем, әр жолы бұл соңғысы деп уәде береді.

Хабарландыруды алғашқы тәулікте-ақ алып тастайды, аккаунтты өшіреді, нөмірді ауыстырады, алаяқ WhatsApp-топтан шығып кетеді. Хабарландыру орналастырғаны үшін ақыны «чат админі» де алады — сол топтардағы тағы бір рөл. Алдын ала төлемдерді ондаған адамнан бірден, тауардың бір «партиясына» немесе маркетплейс қызметкерінің жеңілдігімен сатып алуға да жинайды.

Тауарды аңызға қарай таңдайды. «Шетелден тапсырыспен» келетін қосалқы бөлшек немесе техника екі-үш апталық күтуді ақтайды, осы уақытта сатып алушы бірдеңеден күдіктенгенге дейін бірнеше рет қосымша төлеп үлгереді. «Қоймадағы» құрылыс материалдары мен жиһаз бірден үлкен сома береді. Маркетплейстен бөтен адам сатып алған тапсырысты қайта сату сенімді көрінеді, өйткені чек пен трек-нөмірдің скриншоттары шынайы, тек олар басқа адамның сәлемдемесіне қатысты. Тағы бір нұсқа — «бірлескен сатып алудағы» (закупка) орын үшін ақша. Бір ұйымдастырушы, ондаған қатысушы, күмәнданғандарды өз адамдарының пікірлерімен тыныштандыратын ортақ чат.

2026 жылғы шілдеде Қостанайда сот кәсіпкер әйелге үкім шығарды: ол тіркелген ЖК атын жамылып, сауда алаңдарында бөліп төлеуге тауар сату туралы хабарландырулар орналастырған, ақша алып, міндеттемелерін орындамаған. Төрт жәбірленушінің залалы 44 млн теңгеден асты, жазасы — үкімнің орындалуын 5 жылға кейінге қалдыра отырып, 6 жыл 6 ай бас бостандығынан айыру.

Сомалар әлдеқайда қарапайым болуы мүмкін, бірақ қылмыс құрамы бұдан жеңілдемейді. Орал тұрғыны OLX-те Атыраудағы өзінде жоқ пәтерлерді тәулігімен жалға беру туралы хабарландырулар орналастырып, 20–35 мың теңгеден алдын ала төлем алған. Мұнда мәміленің заты тауар емес, тұрғын үй, бірақ ақша дәл солай, алдын ала және хабарландыру бойынша кеткен. Бес жәбірленуші, жалпы залал 145 мың теңге, үкім — үш жыл бас бостандығын шектеу. Ол ақшаны сотқа дейін қайтарған, бірақ бұл оны құтқармады. Жәбірленушілер екеуден көп, демек, ҚР ҚК 190-бабының үшінші бөлігі, яғни ауыр қылмыс, ал сот істі тараптардың татуласуына байланысты тоқтатудан бас тартты.

Алдын ала төлем алатын алаяқтың белгілері: жалған хабарландыруды қалай тануға болады

Алдын ала төлем аударып қойсаңыз, ал сатушы жоғалып кетсе, не істеу керек

Әр қадам неғұрлым кеш қолға алынса, соғұрлым әлсірейді. Сіз сатушыға «ақшаны қайтар, әйтпесе арыз жазамын» деп жазып отырғанда, аударым алушысы банкоматтан қолма-қол ақша шешіп алады немесе соманы басқа карталарға шашып жібереді. Бұл кезеңде қорқытып жазысудың пайдасы жоқ, ал уақыт кетіп жатыр.

1. Алғашқы 30 минут — ақша кеткен картаның банкіне қоңырау. Аударым алданып жасалғанын айтып, өтінішті тіркеуді және оны алаяқтыққа қарсы іс-қимыл қызметіне беруді сұраңыз. Жеке тұлғалар арасындағы телефон нөмірі бойынша аударым лезде орындалады және кері қайтарылмайды; алушы ақшаны шешіп алмай тұрғанда ғана оны тоқтатуға болады.
2. Сол сағат — дәлелдер. Хабарландырудың толық, сатушы профилінің, нөмірі көрінетін бүкіл хат алмасудың, алушының аты, күні мен сомасы көрсетілген аударым чегінің скриншоттары. Хабарландыру сол күні жоғалып кетуі мүмкін, ал хат алмасуды өшіреді, сондықтан ақшаны қайтаруды талап ете бастамай тұрып, скриншоттарды бірінші жасаңыз.
3. Алғашқы тәулік — полицияға арыз: 102 нөмірі арқылы, тұрғылықты жердегі бөлімге немесе eGov.kz және qamqor.gov.kz сайтындағы «Полицияға арыз беру» сервисі арқылы онлайн. Арызды қабылдап, нөмірі бар талон-хабарлама беруге міндетті. Сатушының қаласына барудың қажеті жоқ.
4. Сол күні — сауда алаңына шағым. OLX-тегі хабарландырудағы «шағымдану» батырмасы Stop Alayaq жобасының арнасы болып табылады: ол арқылы түскен өтінішті модерация тексереді, расталса, хабарландыруды аккаунтымен бірге бұғаттайды. 2025 жылы OLX.kz ережелерді бұзған 2 миллионнан астам хабарландыруды өшіріп, 655 мың аккаунтты бұғаттады; бұл ретте шағым 650 мың болды, яғни алынып тасталған хабарландырулардың көбі пайдаланушылардың өтініштерінен туындамаған. Алушының деректемелерін antifraud.kz сайтына немесе 116 қысқа нөміріне де беріңіз. Бұл сізге ақшаны қайтармайды, бірақ сол нөмір мен аккаунтқа келесі сатып алушы енді алданбайды.
5. 3–10 күн — бақылау. Тергеушінің тегін біліп, материалдың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркелгеніне көз жеткізіңіз. Жәбірленуші деп танылған адамға іс бойынша электрондық процестік құжаттар qamqor.gov.kz сайтындағы «СДТБТ жария секторында» («Публичный сектор ЕРДР») көрінеді, сондықтан сізді жәбірленуші деп тануды және хат алмасуды, чекті, скриншоттарды іске қосуды сұраңыз. Карта иесі туралы банкке сұрауды тергеуші жібереді, банктің өзі бұл деректерді сізге бермейді.
6. Әрі қарай — аударым алушының жеке басы анықталғанда, оған негізсіз алынған соманы қайтару туралы азаматтық талап-арыз. Мұндай талап-арызды қылмыстық іс аясында да мәлімдеуге болады. Аударым чегі мен хат алмасу жазбаша дәлел ретінде жұмыс істейді.

Енді мүмкіндіктер туралы шынын айтайық. Бас прокуратураның деректері бойынша, интернет-алаяқтықтан жәбірленушілерге залалдың шамамен 26%-ы өтелген. Ақша сома ірі болған, арыз алғашқы сағаттарда берілген және қаражат карталар тізбегі арқылы кетіп үлгермеген жағдайларда қайтарылады. Шағын сома үндемей қалуға себеп емес: Орал тұрғынының ісінде бір адамға қатысты 20–35 мың теңгелік бес арыз қылмыстық іс пен үкімге ұласты.

Қалай қорғану керек: интернет алаяқтықтың алдын алу

• Төлемге дейін жеке кездесу және тауарды қарау. Қалғанының бәрі тәуекел, ақша сіз тауарды көрмей тұрып кетеді.
• Кездесу мүмкін болмаса, тараптарды тіркейтін құрал арқылы төлеңіз: алған кезде тексерілетін сауда алаңының жеткізуі немесе тауарды алғанда төлеу.
• Карта иесінің аты сатушының атымен сәйкес келуі керек. «Әйелімнің, бауырымның, әріптесімнің картасына» аудару — түсіндірмесіне қарамастан, тоқтау белгісі.
• ЖСН мен жеке куәліктің фотосын сатушы жоғалғаннан кейін емес, аударымға дейін сұраңыз. ЖСН бойынша ЖК мәртебесін, салықтық тіркеуді және атқарушылық іс жүргізулерді тексеріңіз.
• Жүз АЕК-тен (айлық есептік көрсеткіш) қымбаттың бәрін жазбаша рәсімдеңіз, ең болмаса қолхатпен немесе қол қойылған шартпен, соның ішінде электрондық түрде. Республикалық бюджет туралы заң бойынша көрсеткіш 4 325 теңге болғанда, 2026 жылы жүз АЕК 432 500 теңге құрайды.
• Ешқандай қосымша төлем жоқ. Алғашқы аударымнан кейін ақша қосуды сұраған кез келген өтініш тауардың жоқ екенін білдіреді.
• Бағаны бес ұқсас хабарландыру бойынша, ал фотоларды сурет бойынша іздеу арқылы тексеріңіз.

Жеке басын растаудан бас тартқан сатушы өзінен-өзі сүзіліп қалады. OpenFace арқылы жасалатын мәміленің мәні де осында: екі тарап та ЖСН және бет бейнесі бойынша жеке басын растап, талаптары мен мерзімі көрсетілген шартқа SMS арқылы қол қояды, сондықтан алдын ала төлемнің артында ертең ауыстырылатын телефон нөмірінің орнына нақты адамның аты мен жазбаша міндеттемесі қалады. Сервис ақшаны қайтармайды, бірақ мәміледе анонимді сатушы қалмайды.

Заң не дейді

Жіберуге ниеті жоқ тауар үшін ақша алу — алдау жолымен жымқыру. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 190-бабы («Алаяқтық») оны бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену деп сипаттайды. Екінші бөлігі ақпараттық жүйені немесе Интернет желісін пайдаланушыны алдауды бөлек атайды, хабарландыру мен хат алмасу арқылы жасалған алаяқтықтар осы тармақ бойынша сараланады. Нақты қай бөлігі сәйкес келетінін арыз беруші емес, тергеуші шешеді. Үшінші бөлігі — екі немесе одан көп адамға қатысты жымқыру, сериялық хабарландырулар туралы істер осы бөлік бойынша жүреді (баптың мәтіні adilet.zan.kz сайтында).

Алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен мүліктік залал келтіру туралы ҚР ҚК 195-бабы тергеу жымқыру белгілерін көрмеген жағдайда қолданылады. Саралау туралы дауды тергеуші шешеді, бірақ арыз кез келген жағдайда алаяқтық туралы жазылады, оны кейін қайта саралауы мүмкін.

Азаматтық жағы да кем маңызды емес, өйткені ақшаны дәл сол қайтарады. ҚР Азаматтық кодексінің (АК) 152-бабы жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын сомаға жасалатын мәміленің жазбаша нысанын талап етеді, әрі электрондық цифрлық қолтаңбамен (ЭЦҚ) расталған электрондық нысан қағаз нысанға тең. 153-бап бойынша жазбаша нысанды сақтамау тараптарды мәмілені куәгерлердің айғақтарымен растау құқығынан айырады, есесіне хат алмасу, аударым чегі және қолхат толыққанды жазбаша дәлел болып қала береді. Хат алмасу ақшаның берілгенін дәлелдейді, ал мәміленің жазбаша нысанына ол тек құжатқа, соның ішінде электрондық қолтаңбамен қол қойылғанда ғана айналады (ҚР АК 152-бабының 1-1 және 2-тармақтары).

Алдын ала төлемді жиі атайтын «кепілпұл» деген сөз қалды. ҚР АК 337-бабы кепілпұл туралы келісімнің сомасына қарамастан жазбаша нысанда жасалуын талап етеді: жазбаша нысанды сақтамау келісімнің маңызсыздығына алып келеді (Азаматтық кодекс adilet.zan.kz сайтында). Хат алмасу бойынша «брондау үшін» жасалған аударым кепілпұлға айналмайды. Бұл аванс, тауар берілмесе, оны толық қайтаруды талап етуге болады. Сатушы алдын ала төлемді қайтарылмайтын кепілпұл деп атаса, кепілпұл туралы жазбаша келісімді жіберуін сұраңыз. Мұндай құжатсыз ҚР АК 337-бабы бойынша кепілпұл жоқ.