Алаяқтарға алданып қалсаңыз не істеу керек: Қазақстандағы сағат бойынша әрекет тәртібі

Қазақстанда алаяқтарға алданып қалсаңыз не істеу керектігін уақыт шешеді: төлем өңделіп жатқанда банк оны орындамауы мүмкін, ал есепке түскеннен кейін ақшаны шоттарға бөліп, шешіп алады. Тәртібі мынадай: банктің жедел желісі, содан кейін 116, содан кейін полицияға арыз. 2026 жылғы қаңтар–сәуірде интернет-алаяқтықтан келген залал 20 млрд теңге болды, жәбірленушілерге шамамен 4 млрд қайтарылды. Ақша кетіп қойса, «не істеу керек» бөлімінен бастаңыз: қалғанын кейін оқисыз.

Ақшаны қайтару қалай жұмыс істейді

Аударымның үш күйі бар, бәрі соған байланысты. Нұсқау өңделіп жатқанда, ол әлі орындалмаған: ақша алушыға жетпеген, бүкіл соманы ұстап қалуға болады. Есепке түскеннен кейін оған алушы иелік етеді. Одан әрі соманы әртүрлі банктердегі шоттарға бөледі, банкоматтан шешіп алады немесе криптовалютаға айырбастайды, сонда қайтаратын ештеңе қалмайды: қайтару тек шотта нақты қалған ақшамен ғана жұмыс істейді.

Қозғалысты үшеуі тоқтата алады, әрқайсысының өз негізі бар. Банк — алаяқтық белгілерін көрсе, өзі: ол нұсқаудың орындалуын тоқтата тұрады немесе соманы бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге бұғаттайды («Төлемдер және төлем жүйелері туралы» ҚР Заңының 25-1-бабының 3-1-тармағы). Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы — antifraud.kz сайтындағы нысан және 116 нөмірі арқылы (портал көрсететін ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы): алушының шоты базаға түседі, сол база бойынша келесі операцияларды басқа банктер бұғаттайды. Тергеуші — прокурормен келісілген, транзакцияны алаяқтық деп тану туралы қаулымен; мұндай қаулыны алған алушының банкі ақшаны оның шотынан иесінің келісімінсіз алып қояды (сол заңның 57-бабы 1-тармағының 5) тармақшасы).

Қоңыраулардың реті де осыдан шығады. Банк минуттар ішінде, Антифрод-орталығы сағаттар ішінде, тергеуші күндер ішінде әрекет етеді, және әрқайсысы алдыңғысы қалдырған қалдықпен жұмыс істейді. Алғашқы тәуліктегі полицияға арыз «хаттама үшін» керек емес: қылмыстық іс болмаса, үшінші тетік мүлде іске қосылмайды. Мерзімдер мен банк аударымның әр тәсілі бойынша не істеп үлгеретіні бөлек талданған: алаяқтарға аударылған ақшаны қалай қайтаруға болады.

2023 жылдың қаңтарында Қарағанды полициясы 30 жастағы қала тұрғыны валютаны тиімді бағаммен айырбастамақ болып, өзінің адалдығына сендірген делдалға жүгінгенін хабарлады. Ер адам банк қосымшалары арқылы 730 мың ресей рублін, шамамен 4,6 млн теңгені көрсетілген шоттарға аударып, ақшасыз қалған. Ол Октябрь полиция бөліміне арыз берген; криминалдық полиция 28 жастағы күдіктіні анықтап, ұстаған, ол мойындау айғақтарын берген, іс ҚР ҚК 190-бабы бойынша қозғалды. Алаяқтарды қалай табуға болады деген сұраққа осы іс жауап береді: қолма-қолсыз аударымның ізі аты-жөнді, шотты және уақытты көрсетті, ал тергеуге дәл осы керек.

Ақшаны қайтару мүмкіндігі бар-жоғын қандай белгілерден түсінуге болады

Алаяқтарға алданып қалсаңыз не істеу керек: Қазақстандағы сағат бойынша тәртіп

1. Алғашқы 30 минут — банктің жедел желісіне қоңырау. Аударымның алдаумен жасалғанын айтып, картаны бұғаттауды, операцияны тоқтата тұруды және өтінішті нөмірімен тіркеуді сұраңыз. Төлем әлі өңделіп жатса, банк нұсқауды орындамауға және соманы жағдай анықталғанға дейін бұғаттауға құқылы.
2. Банктен кейін бірден — Ұлттық Банктің Антифрод-орталығының порталы antifraud.kz сайтындағы «Алаяқтық туралы хабарлау» нысаны немесе портал көрсететін ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы 116-ға қоңырау. Алушының шоты базаға түседі, сол база бойынша басқа банктер келесі операцияларды бұғаттайды, ал орталықтың өзі өз ережесі бойынша ПИН-кодты, CVV-ді, құпиясөздерді және SMS-кодтарды ешқашан сұрамайды.
3. Күн соңына дейін — дәлелдер. Хат алмасу мен хабарландырудың скриншоттары, телефон нөмірі мен профиль сілтемесі, банк қосымшасынан алынған, алушының деректемелері бар PDF үзінді көшірме. Деректемесіз экран скриншотының тергеушіге пайдасы шамалы, ал шот нөмірі бар үзінді көшірме дроптар тізбегі бойынша жұмысты бастайды.
4. Сонымен қатар — алаңға шағым. Хабарландыру OLX, Krisha немесе Kolesa сайтында болса, шағымды алаңның нысаны арқылы жіберіп, өтініш нөмірін жазып алыңыз: профиль бұғатталады, ал хат алмасу мен хабарландыру мәтіні серверлерде қалады, кейін оларды тергеуші сұратып алады.
5. Алғашқы тәулік — полицияға арыз: 102, жақын бөлім немесе qamqor.gov.kz (ЭЦҚ керек) не eOtinish арқылы онлайн. Арызды тіркелген жеріңізге қарамастан кез келген аудан қабылдайды. Қабылдау туралы талон-хабарламаны сұрап, оның нөмірін сақтаңыз, кейін істің қозғалысын qamqor.gov.kz сайтында сол бойынша тексереді.
6. Келесі 3–10 күн — Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміндегі (СДТБТ) нөмір және жәбірленуші мәртебесі. Арызды тізілімге 24 сағаттан кешіктірмей тіркеуге міндетті, сондықтан бұл уақытқа дейін іс нөмірі болуы керек: оны тергеушіден нақтылап, жәбірленуші деп тану туралы қаулыға қол жеткізіңіз — онсыз қылмыстық іс ішінде азаматтық талап-арыз мәлімдеуге болмайды.
7. 10–30 күннен кейін — талап-хат және талап-арыз. Контрагенттің аты-жөні мен ЖСН-і белгілі болса, соманы қайтаруды талап ететін жазбаша сотқа дейінгі талап-хат (претензия) жіберіп, жауап мерзімін өзіңіз белгілеңіз — мысалы, он күнтізбелік күн. Бас тартса, жауапкердің тұрғылықты жері бойынша аудандық сотқа талап-арыз беріңіз.

Жеңіп алынған іс — әлі қолға тиген ақша емес. Егер қарыз нотариат куәландырған келісіммен рәсімделсе, өндіріп алу сотсыз, нотариустың атқарушылық жазбасы бойынша жүреді. Сот шешімі бойынша атқару парағын жеке сот орындаушысына береді: ол борышкердің шоттарын, жалақысын және мүлкін іздестіріп, тапқанын өндіріп алады.

Ақша қашан шынымен қайтарылады, ал қашан қайтарылмайды

Мүмкіндік ақшаның қазір қайда екеніне тікелей байланысты. Қолма-қолсыз аударым із қалдырады: шот, уақыт, сома, демек, оны тоқтата тұрып, қалдығын бұғаттауға болады. Ұлттық Банктің 2026 жылғы 1 қаңтардағы деректері бойынша Антифрод-орталығы алаяқтық белгілері бар транзакциялар бойынша 80 871 инцидент тіркеген, олар бойынша 2,8 млрд теңге уақтылы бұғатталып, жәбірленушілерге жарты миллиардтан астам қайтарылған. Қайтарылғаннан әлдеқайда көбі бұғатталады. Орталық жиынтықтарындағы екінші сан басқаша есептеледі: 2026 жылғы тамыздағы 28,9 млрд теңге — бұл базадағы 180 мыңнан астам инцидент бойынша орталық алдын алған барлық алаяқтық және заңсыз операциялар, соның ішінде есірткі саудасы, заңсыз ойын бизнесі және қаржылық пирамидалар, ал алаяқтық аударымдар бойынша бұғатталған ақша емес.

Курьерге берілген қолма-қол ақшаны қайтару мүмкін емес дерлік. 2023 жылдың қыркүйегінде Шымкентте 95 жастағы зейнеткер алаяқтарға 1 млн теңге берген: оның үй телефонына қоңырау шалып, немересі жол-көлік оқиғасына түскенін және оны қымбат ота құтқаратынын айтқан. Ақшаны курьер алып кеткен. Полиция оны бейнебақылау арқылы анықтаған: полицияның мәліметінше, бұл әр жеткізу үшін 100 мың теңгеге дейін алған 30 жастағы менеджер, ол қарт адамдарға қатысты тағы екі осындай эпизодқа күдікті. Іс ҚР ҚК 190-бабы бойынша қозғалды, бірақ мұндай беруді ешбір банк жоя алмады, өйткені операция мүлде болмаған.

Өтініште тікелей сілтеме жасауға болатын норма бар: егер банк Антифрод-орталығының базасында тұрған алушының пайдасына төлем өткізсе, ол клиенттің алдында жауап береді және ақшаны өтейді (25-1-баптың 7-тармағы). Бап заңға 2024 жылғы 21 мамырдағы түзетулермен енгізілді, орталық сол жылдың шілдесінен жұмыс істей бастады. Сондықтан өтініште алушының аударым сәтінде базада болған-болмағанын тексеруді бөлек талап етіп, жазбаша жауап сұраңыз: ол тергеушіге де, сотқа да керек болады.

2026 жылғы қаңтар–сәуірдегі 20 млрд теңге залалдың 2 млрд-тан астамы жіберушілердің шоттарында, тағы 700 млн-нан астамы дроптардың шоттарында бұғатталды, ал 528 млн-ды алаяқтар өз еркімен қайтарды. Барлығы алаяқтарға алданғандарға шамамен 4 млрд қайтарылды, және шоттарда бұғатталған сомалар — осы қайтарудың негізгі бөлігі. Интернет-алаяқтықтың ашылу деңгейі 32,2%-дан 40,6%-ға өсті.

Сізге жазбай тұрып, жақындарыңызға айтыңыз

Мұндай схемалар адамдар олар туралы ақша аударғаннан кейін ғана білетіндіктен жұмыс істейді. Бұл талдауды ата-анаңызға, достарыңызға, отбасылық немесе үй чатына жіберіңіз. Бүгінгі бір хабарлама ертең біреудің ақшасын сақтап қалуы мүмкін.

WhatsAppTelegramСілтемені көшіру

Қалай қорғану керек: келесі жолы

2026 жылдың басынан бері Қазақстанда 147 млн алаяқтық қоңырау бұғатталды — бұл туралы 2026 жылғы мамырда Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте ҚР ІІМ Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаментінің бастығы Жандос Сүйінбай хабарлады. Бұл — болмай қалған 147 млн әңгіме; қалғандары болды, ал онда бәрін адамның өзі шешті.

• Алушының аты-жөні мен ЖСН-ін хабарландырудағы, шарттағы немесе қолхаттағы атпен салыстырыңыз: картадағы бөтен ат — дроптың белгісі, төлемді бөліктерге бөлуді сұрау да солай.
• Нарықтан төмен баға және «брондап қою» ұсынысы — хабарландыруды сол алаңдағы басқалармен салыстырыңыз және алдын ала төлем жасамаңыз.
• «Банктен» немесе «полициядан» қоңырау шалса, телефонды қойып, картаның артындағы нөмірді өзіңіз теріңіз: SMS-кодты, ПИН-кодты және CVV-ді ешкім сұрамайды.
• Хат алмасуды WhatsApp немесе Telegram-ға ауыстырмаңыз және «шартты» сурет түрінде қабылдамаңыз: іске скриншот емес, қол қойылған құжат қосылады.
• 100 АЕК-тен қымбат кез келген мәмілені жазбаша рәсімдеңіз: мұны Азаматтық кодекс талап етеді, бұл сотта да көмектеседі.
• Төлем картасында ағымдағы шығынға арналған соманы ұстаңыз, қалғанын бөлек шотта немесе депозитте сақтаңыз, ал бейтаныс адамның нөмірі мен сайтын antifraud.kz сайтында тексеріңіз.
• Дүкеннен немесе интернет-дүкеннен сатып алғанда чек пен шарт талап етіңіз: сатушы заңды тұлғамен дауды сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті қарайды, ал жеке адаммен жасалған мәміле бойынша мұндай орган жоқ.

Заң не дейді

Бөтен ақша үшін алдау Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабында сипатталған. ҚР ҚК 190-бабы бойынша алаяқтық — бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену. Негізгі санкция — бір мың айлық есептік көрсеткішке дейін айыппұл, сол мөлшерде түзеу жұмыстары, алты жүз сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, екі жылға дейін бас бостандығын шектеу не бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленіп; адамдар тобының алдын ала сөз байласуы сияқты саралаушы белгілер жазаны күшейтеді. Аударымнан кейін сізден қорқытып, тағы ақша талап ете бастаса, мысалы, хат алмасуды жариялаймыз десе, бұл енді ҚР ҚК 194-бабы («Қорқытып алу»). Екі баптың да мәтіні adilet.zan.kz сайтында ашық.

Арызбен жұмыс тәртібін Қылмыстық-процестік кодекс белгілейді. ҚР ҚПК 179-бабы бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы арызды Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркеу не алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекеті деп саналады, яғни есеп сіздің келген кезіңізден емес, тізілімдегі жазбадан басталады. ҚР ҚПК 181-бабы арызды ауызша, жазбаша немесе электрондық құжат нысанында беруге рұқсат етеді, ал 71-бабы қылмыс арқылы сізге мүліктік зиян келтірілді деп санауға негіз болса, жәбірленуші деп дереу тануды міндеттейді.

«Төлемдер және төлем жүйелері туралы» ҚР Заңы сізге не береді, қысқаша айтқанда. Банк күдікті аударымды тоқтата тұруға және себебін сізге түсіндіруге міндетті. Ең көбі бес жұмыс күніне. Полиция банкке үш жұмыс күні ішінде жауап береді; жауап бермесе — төлем өткізіледі (25-1-баптың 3-1 және 4-тармақтары).

Мұнда жол екіге айырылады. Ақшаны алдаумен болса да өзіңіз аударсаңыз, төлем рұқсат етілген (санкцияланған) болып саналады (56-бап), және рұқсатсыз төлем бойынша қайтару тетігі сіздің жағдайыңызға келмейді: заң бойынша рұқсатсыз төлем — өкілеттіксіз, қорғау әрекеттерін бұза отырып немесе жалған құралмен жасалған төлем. Сізге басқа негіз жұмыс істейді — тергеушінің прокурормен келісілген, транзакцияны алаяқтық деп тану туралы қаулысы: соның негізінде алушының банкі соманы оның шотынан иесінің келісімінсіз, келесі операциялық күннен кешіктірмей есептен шығарады (57-бап 1-тармағының 5) тармақшасы). Сол баптағы, одан кейін қайтару жүргізілмейтін үш жылдық мерзім қате және рұқсатсыз төлемдерге қатысты. Банктің қосалқы міндеті де бар: егер төлем жіберушіні сәйкестендіру талаптарын бұза отырып өтсе, банк заңды күшіне енген сот актісін алғаннан кейін он жұмыс күні ішінде қылмыстық іс бойынша жәбірленушіге ақшаны өтейді (58-баптың 6-тармағы).

Даудың азаматтық бөлігі қылмыстық бөлігінен бөлек жүреді. Азаматтық кодекстің 152-бабы жүз АЕК-тен асатын сомадағы мәмілелер үшін жазбаша нысанды талап етеді, 337-бабы — сомасына қарамастан кепілпұл туралы жазбаша келісімді, АК-тің ерекше бөлімінің 716-бабы қарыз алушының қолхаты болса, қарыз шартын тиісті нысанда жасалған деп таниды. Ақшадан ешқандай шартсыз айырылсаңыз, ҚР АК 953-бабы жұмыс істейді: сіздің есебіңізден негізсіз мүлік алған адам оны қайтаруға міндетті. Аударым орнына ештеңе жасамаған адамға кеткенде, талап-арыздар дәл осы нормаға сүйенеді.