ҚР ҚК 190-бабы жәбірленушіге: алаяқтық па, әлде азаматтық дау ма

ҚР ҚК 190-бабы бойынша алаяқтық — бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену. Алаяқтық нешінші бап деген сұрақтың жауабы — осы. Жәбірленуші үшін қылмыстық іс пен кәдімгі қарыздың бүкіл айырмашылығы бір сұраққа келіп тіреледі: адам ақшаны алған сәтте уәдесін орындамақ болды ма. 2022 жылы Қазақстанда осындай 43,5 мың құқық бұзушылық тіркелді, алаяқтықтың барлық түрі бойынша залал — 110,8 млрд теңге.

Мұны ақша кетіп қойғандықтан оқып отырсаңыз, алдымен «Ақша аударып қойсаңыз, не істеу керек» бөлімін қараңыз, қалғаны кейін. Сағат бойынша жалпы әрекет тәртібі алданып қалсаңыз не істеу керек мақаласында жиналған.

190-баптың артында тұрған схема қалай жұмыс істейді

Алдымен ақша беруге сылтау пайда болады — нарықтан арзан тауар, жалақыға дейін қарыз, алдын ала төлеммен қызмет, бизнестегі үлес, басқа ешкім қолға алмайтын емдеу. Сылтауды нақты адамға қарай таңдайды: мал ұстайтын адамға малды тиімді сатып алуды ұсынады, пәтер іздеп жүрген адамға — төмен бағамен брондауды. Ақша сұрау соның артынан келеді.

Одан кейін сенімге кіреді: адам құжаттарын көрсетеді, ортақ таныстарын атайды, өзі келеді, кейде айналасындағылар күдіктенбеуі үшін соманың бір бөлігін алдын ала төлейді. Ішінара төлем келесі адамды сендіруге дәлел болады.

Ақшаны әрдайым асықтырып сұрайды: «бүгін соңғы күн», «ертең басқа сатып алушы алып кетеді». Асықтыру сіз тексеріп үлгермеуіңіз үшін керек.

Содан кейін тыныштық орнайды. Телефон өшірулі, аккаунт жойылған, не болмаса бір жыл бойы «келесі аптада» деген уәделер басталады. Екінші нұсқа қауіптірек: сізге уәде беріп жүргенде полицияға бармайсыз, ал ескіру мерзімі өтіп жатады.

Ақтөбе облысы Қобда ауданы, 2020 жылдың тамызы. Полицияның мәліметінше, бір ер адам өзін ет саудагерімін деп таныстырып, ауыл тұрғындарымен мал сатып алуға келісетін, малды алып кетіп, жоғалып кететін, ал кейбіреулеріне көршілер оны адал сатып алушы деп ойлауы үшін құнының бір бөлігін төлеп отырған. Өтек, Терісаққан және Білтабанов ауылдарының 15 тұрғыны жәбірленуші деп танылып, ҚР ҚК 190-бабы бойынша іс қозғалды. Мұндай істерде тергеу қасақаналықты оқиғалардың ретінен-ақ көреді: бір адам бірнеше ауылды қатарынан аралап шықса, «ақшаны дұрыс есептемедім» деген нұсқаға сену қиынырақ. Керісінше жағдай, яғни малды сатып, ақшасын ала алмағанда не болатыны Қазақстандағы малға қатысты алаяқтық мақаласында талданған.

Азаматтық дау емес, алаяқтық екенін қандай белгілерден байқауға болады

Тергеуші сіздің ренішіңізді емес, ақша берілген сәттегі жағдайды бағалайды.

Көршілес құрамдардан айырмашылық та тәсілге келіп тіреледі. Ұрлықта (ҚР ҚК 188-бабы) мүлікті сіздің қатысуыңызсыз, жасырын алады. Алаяқтықта сіз ақшаны өзіңіз, өз еркіңізбен бересіз, өйткені сізді жаңылыстырған. Қорқытып алуда (ҚР ҚК 194-бабы) сіз ақшаны қорқытқан соң бересіз. Ал егер сіз сеніп тапсырған затты сатып жіберсе немесе ысырап етсе — бұл енді сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе ысырап ету, ҚР ҚК 189-бабы.

Ақша аударып қойсаңыз, не істеу керек

1. Алғашқы 30 минут. Банкке қоңырау шалып, алаяқтық белгілері бойынша төлемді тоқтата тұруды және алушының шотын бұғаттауды талап етіңіз. Ақша әлі шешілмеген болса, банк оны ұстап тұра алады; қолма-қол ақшаға айналдырылғаннан кейін оны тек сот арқылы және сотталған адамның мүлкі есебінен қайтаруға болады. Сонымен бірге хабарландырудың, хат алмасудың, профильдің және чектің скриншотын алыңыз — аккаунтты алдағы бірнеше сағатта өшіріп жібереді. Банк пен Антифрод-орталығының келесі қадамдары алаяқтарға аударылған ақшаны қалай қайтаруға болады мақаласында толық жазылған.
2. Сол күні. 102-ге қоңырау шалыңыз немесе eGov арқылы полицияға арыз беріңіз. Арызда тек соманы емес, ақшаны қандай уәдеге сеніп бергеніңізді, айтылған мерзімдерді және алушының байланысқа шықпай кеткенін жазыңыз. Арыздың қабылданғаны туралы талон-хабарламаны алыңыз. Телефон және интернет схемалары бойынша antifraud.kz порталы да жұмыс істейді — бұл ҚР Ұлттық Банкінің Антифрод-орталығы, оны «ҚР ҰБ Ұлттық төлем корпорациясы» АҚ жүргізеді; алаяқтардың қоңырауы туралы портал 116 нөміріне де хабарлауға кеңес береді, бұл — ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы.
3. Келесі күндері. Арыздың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркелгеніне көз жеткізіңіз — сотқа дейінгі тергеп-тексеру осы сәттен басталады. Сізді жәбірленуші деп тану туралы қаулының шығарылуына қол жеткізіңіз: онсыз сіз іске тарап емессіз, материалдарды да, тергеудің барысы туралы мәліметті де ала алмайсыз.
4. 3–10 күн. Тергеушіге шот бойынша үзінді көшірмені, қолхатты немесе шартты, басқа зардап шеккендердің деректерін және уәдені ешкім орындамақ болмағанын көрсететін барлық нәрсені беріңіз. Ол адамдарды өзіңіз табыңыз — ескі хабарландырулардың астындағы пікірлер, үй чаттары, ауыл топтары арқылы.
5. Одан әрі. Зиянды өтеу туралы талап қылмыстық істің ішінде азаматтық талап-арызбен мәлімделеді, бұл үшін бөлек сот қажет емес. Егер іс қозғалмаса, азаматтық тәртіппен негізсіз байлықты немесе қарызды өндіріп алу туралы талап-арыз қалады — онда ақша жиірек өндіріледі, бірақ мүлкі жоқ адамға қарсы шешімді орындау қиын.

Шынын айтсақ, ақша толық қайтатын жағдай біреу-ақ: аударымды алғашқы сағаттарда тоқтатып үлгерсеңіз. Қылмыстық іс іздестіруді, шоттарға тыйым салуды және өтеу үшін тетікті береді, бірақ кепілдік бермейді — сотталған адамда қалған нәрсені ғана қайтаруға болады.

Қалай қорғану керек: келесі жолы

• Жеке басын ақшадан кейін емес, ақшаға дейін тексеріңіз: ЖСН, шот иесінің тегі және хат алмасудағы аты сәйкес келуі керек.
• Алдын ала төлемді үшінші адамның картасына аудармаңыз — «әйелінің» де, «бауырының» да, «бухгалтердің» де.
• Тұрмыстық шығыннан асатын кез келген соманы жазбаша бекітіңіз: ЖСН, сома, мерзім және қолы бар қолхат он минут уақытыңызға тұрарлық.
• Сатушыны телефон нөмірі мен аты бойынша іздеу жүйесінен және сауда алаңдарынан іздеңіз: қайталанатын шағымдар тез шығады.
• Затты көруге болмайтын, ал асықтыруды сіз емес, басқа біреу ойлап тапқан мәмілелерден бас тартыңыз.
• Хат алмасуды толық сақтаңыз — тергеуге уәденің мәнмәтіні керек.

Дәл осы қадамда OpenFace көмектеседі: сервис екінші тараптың жеке басын ЖСН бойынша растайды және мәміле шарттарын қол қойылған құжатта бекітеді. Бұл ақша «банктен» келген қоңыраудан кейін емес, хабарландыру немесе таныс арқылы кеткен жағдайларға қатысты: телефон схемалары мен фишингке қарсы жеке басты тексеру мүлдем көмектеспейді. Сервис қылмыстық істі алмастырмайды және жеке кездесу кезіндегі алдаудан сақтандырмайды, бірақ «сөзге қарсы сөз» жағдайын жояды және тергеушіге дайын жиынтық береді — кім, қанша, қашан және не үшін.

Заң не дейді: ҚР ҚК 190-бабы жәбірленуші көзімен

ҚР ҚК 190-бабының («Алаяқтық») бірінші бөлігі алаяқтықты былай сипаттайды: бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену. Жазасы — бір мың айлық есептік көрсеткішке дейін айыппұл, сол мөлшерде түзеу жұмыстары, алты жүз сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, екі жылға дейін бас бостандығын шектеу не бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленіп. АЕК мөлшерін бюджет туралы заң белгілейді: 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап «2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» ҚР Заңы бойынша бұл 4 325 теңге, яғни мың көрсеткіш — 4 325 000 теңге. Баптың толық мәтіні adilet.zan.kz сайтында бар.

Екінші-төртінші бөліктер жауапкершілікті күшейтеді. Екінші бөлік — адамдар тобының алдын ала сөз байласуы, қызмет бабын пайдалану, мемлекеттік сатып алу саласы және бөлек тармақпен ақпараттық жүйені немесе Интернет желісін пайдаланушыны алдау немесе сенімін теріс пайдалану жолымен жасалған алаяқтық: заң шығарушы онлайн-схемаларды тікелей бөліп көрсеткен. Интернет алаяқтық қай бап деп сұрасаңыз, жауап осы екінші бөлікте. Үшінші бөлік ірі мөлшерді, екі немесе одан да көп адамнан жымқыруды және бірнеше рет жасауды қосады — мұнда үш жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру. Төртінші бөлік, қылмыстық топ және аса ірі мөлшер, — бес жылдан он жылға дейін, мүлкі тәркіленіп.

Бұл құрамдағы басты сөз — алдау. Ол ақша алған сәтте болуы керек, борышкер ақшаны қайтара алмай қалғаннан кейін пайда болған нәрсе алдау емес. Сондықтан алдау ниеті сіз ақша бергенге дейін пайда болуы керек: табысы бар кезде, қайтару ниетімен қарыз алып, кейін жұмысынан айырылған қарыз алушы азаматтық заңнама бойынша — қарыз шарты және қарызды өндіріп алу туралы талап-арыз арқылы жауап береді, оның тәртібі танысыма қарыз бердім, ол қайтармай жүр мақаласында сипатталған. Жоқ бизнеске қарыз алып, сол күні нөмірін ауыстырған адам қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін.

Дәл осы шекараны Жоғарғы Сот та жүргізеді. Оның алаяқтық туралы нормативтік қаулысы — 2017 жылғы 29 маусымдағы № 6 «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» қаулы — алаяқтық кезінде жымқыру ниеті кінәліде шарт жасалғанға дейін және (немесе) жасалған сәтте пайда болатынын, ал алдау әрекеттері мүлікті беруден бұрын болуы тиіс екенін ескеруді талап етеді. Бөлек тағы бір ереже бар: егер тараптар шартты міндеттемелерді орындауға өзара ниетпен жасаса, ал кейін олардың біреуінде орындауға кедергі келтірген объективті мән-жайлар туындаса, жасалған әрекет алаяқтық болып саналмайды. Сол қаулы бойынша қасақаналықты мән-жайлардың жиынтығы көрсетеді — міндеттемені орындаудың нақты мүмкіндігінің көрінеу болмауы, қажетті лицензияның немесе рұқсаттың болмауы, жалған құрылтай құжаттары мен кепілдік хаттар, қарыздар мен кепілді жасыру, көрінеу орындалмайтын шарттар. Қаулының мәтіні — adilet.zan.kz сайтында.

Құрам болмаса, дау азаматтық болып қалады, одан әрі Азаматтық кодекс жұмыс істейді. Адамдар арасындағы қарыз АК-тің 715-бабында сипатталған: қарыз алушы дәл сондай ақша сомасын уақтылы қайтаруға міндетті. АК-тің 716-бабы қарыз шартын қарыз алушының қолхаты немесе оған ақша берілгенін растайтын өзге құжат болған кезде де тиісті жазбаша нысанда жасалған деп санайды — яғни қолхаттың өзі шарт болып табылады. Мерзім АК-тің 722-бабынан алынады: шартта белгіленбесе, қарыз заты қарыз берушінің талабы қойылған күннен бастап отыз күн ішінде қайтарылады. Шеберге, емшіге немесе репетиторға төленген алдын ала төлем — өтелмелі қызмет көрсету шарты, АК-тің 683-бабы, ал АК-тің 686-бабы тапсырыс берушіге орындаушының іс жүзінде жұмсаған шығыстарын төлеп, мұндай шарттан бас тарту құқығын береді. Мәтіндері — ҚР Азаматтық кодексінде (Ерекше бөлім).

Сабақтас құрамдар саралауды өзгертеді, бірақ сіздің талабыңыз сол күйінде қалады. Жымқыру белгілері жоқ, алдау жолымен мүліктік залал келтіру ҚР ҚК 195-бабы бойынша қаралады. Жалған банкноттармен есеп айырысу — ҚР ҚК 231-бабы. Өз картаңызды немесе шотқа қолжетімділікті бөтен адамға сыйақы үшін беру 2025 жылдан бастап ҚР ҚК 232-1-бабы бойынша жазаланады, бұл «пайызға аударым қабылдап беріңізші» деп өтінетін адамдарға тікелей қатысты. Куәлікті немесе ресми құжатты қолдан жасау — ҚР ҚК 385-бабы.

Ескіру мерзімі ҚР ҚК 71-бабы бойынша есептеледі. Онда бес мерзім аталған, ҚР ҚК 190-бабына олардың үшеуі қолданылады: онша ауыр емес қылмыс бойынша екі жыл, ауырлығы орташа қылмыс бойынша бес жыл, ауыр қылмыс бойынша он жыл. Есеп қылмыс жасалған күннен басталады. Алданғаныңызды түсінген күн бұл есепке әсер етпейді — сондықтан уәделерді бір жыл күту сізге қарсы жұмыс істейді.

Неге бір іс қозғалады, ал екіншісінен бас тартылады

Алматы облысы Ескелді ауданы, 2022 жылдың ақпаны. Полицияның мәліметінше, ұсталған жергілікті тұрғын малды жайылымға алып, ол үшін жылдар бойы ай сайын ақы алған, 64 қой мен 12 жылқыны ысырап еткен, сонымен қатар ауылдастарына өзінде жоқ малды сатқан. Алаяқтық эпизодтары бойынша залал — 1 365 000 теңге. Іс екіге бөлінді: сеніп тапсырылған мүлікті ысырап етуді ҚР ҚК 189-бабы бойынша, жоқ малды сатуды ҚР ҚК 190-бабы бойынша саралады. Бір адам, бір ауыл, екі түрлі бап, өйткені бірінші жағдайда мүлікті оған сеніп тапсырған, ал екіншісінде, тергеудің нұсқасы бойынша, ол мүлде болмаған.

Қызылорда, 2021 жылдың қарашасы. Полицияның мәліметінше, өзін емші деп таныстырған жас әйел қала тұрғынынан көрсетпеген қызметтері үшін 550 мың теңге алған. Іс ҚР ҚК 190-бабының 1-бөлігі бойынша қозғалды: тергеу уәде көрінеу орындалмайтын болған, демек, алдау ақша берілген сәтте-ақ болған деген тұжырымға сүйенді.

Бас тарту бір ғана нәрсені білдіреді: тергеу орындалмаған міндеттемені көрді, бірақ қасақаналықты көрмеді. Мұны дәлелмен түзетуге болады: бас тарту туралы уәжделген жазбаша қаулы, аудан прокурорына немесе сотқа шағымдану және қосымша материалдар — басқа жәбірленушілер туралы мәліметтер, банк үзінді көшірмелері, мерзімдер туралы хат алмасу. Бір арыздың орнына бірдей оқиғасы бар бес арыз келгенде, қасақаналықтың көрінісі өзінен-өзі қалыптасады.