Таныс WhatsApp-та қарыз сұрайды: Қазақстандағы алаяқтық схема

Таныс WhatsApp-та ақша сұрап жатса, өтініші шұғыл болса, өзі қоңырау шала алмаса және ақшаны бөтен біреудің картасына аудару керек болса, бұл алаяқтар. Оның аккаунтын басып алып, телефонындағы адамдарға оның атынан жазып жатыр. 2024 жылғы қаңтарда Tengrinews осындай оқиғаны сипаттады: аккаунты бұзылған қазақстандықтың атынан әр контактіден 200 000 теңгеден сұраған.

Досыңыздың өтінішімен ақша аударып қойып, енді оқып отырсаңыз, алдымен «Не істеу керек» бөлімін қараңыз, қалғанын кейін оқисыз.

Схема қалай жұмыс істейді

Аккаунтты басып алудың үш жолы бар: кодты жіберу, кодты айтып беру, сілтемені ашу. Алғашқы екеуін Inbusiness.kz 2023 жылғы желтоқсанда сипаттаған. Телефонға WhatsApp коды бар SMS келеді, артынша «таныс» жазады: өз аккаунтына кірерде нөміріңізді байқамай енгізіп қойыпты, кодты маған жолдап жіберіңізші дейді. Немесе кездесуге шақырады да, кафеден орын брондағанда сіздің нөміріңіз көрсетіліп кетті деп, кодты сұрайды. Үшінші жол сілтемеден басталады. Астана полициясы Tengrinews-ке берген түсініктемесінде оның астында не жасырылатынын атап өткен: ұтыс ойыны, балаларға дауыс беру, кез келген тақырыптағы сауалнама. Адам бетті ашып, ондағы сұралғанды орындайды, сосын оның аккаунтын бөтен адамдар пайдаланады.

Астаналық логистика менеджері Станиславқа кеңседе әріптесі келіп, неге қарыз сұрап жүргенін сұрады. Бұл оқиғаны Tengrinews 2024 жылғы 13 қаңтарда жариялады. Станислав телефонын ашып, чаттар мұрағатынан барлық контактілеріне жіберілген хабарламаны тапты: Kaspi картасы қайта шығарылып жатыр, Simply-дегі шотқа 200 000 теңге аударыңыз. Өзі бұған дейін ашқан сілтемеден күдіктенеді: жұмыс бойынша бір танысы қызына дауыс беруді сұраған еді. Алдауды тез байқады. Достары ол мұндай өтінішпен бірден өзі қоңырау шалатынын білді, ал клиенттері жазу мәнері оған мүлде ұқсамайтынын көрді. Станислав бұзылу туралы статус қойып, аккаунтты телефоннан өшірді, содан кейін хабарлама тарату тоқтады. Полицияның кеңесімен ол банк шоттарын бұғаттап, eGov арқылы өз атына қарыз рәсімдеу мүмкіндігін жапты. Таныстарының ешқайсысы ақша жоғалтқан жоқ. Астана полиция департаменті сол кезде «WhatsApp-ты бұзу шынымен әлдеқайда көбейді» деп мойындады, бірақ сандар келтірмеді.

Станиславтың жағдайында бір хабарлама бірден барлық контактіге кетті, бірақ кейде тек таңдалған адамдарға ғана жазады. Мәтін қысқа: көмектесші, шұғыл керек, ертең қайтарам. Inbusiness.kz келтірген әдеттегі нұсқада «дос» картасын үйде қалдырып кеткен, ал Станиславта сылтау ретінде қайта шығарылып жатқан карта айтылды. Жұмыс чаттарында осындай хабарлама басшының атынан келеді, сонда бас тарту екі есе ыңғайсыз.

Бұл ретте ақшаны досыңыздың өзіне емес, басқа біреуге аударуды сұрайды. Inbusiness.kz мысалында бұл жұбайының немесе досының нөмірі болған, Станиславта Simply-дегі шот болды. Мұндай картаның артында, әдетте, жалған иесі тұрады. Бұл дроп: ол сыйақы үшін бөтен аударымдарды өзі арқылы өткізеді, ал заң алдында бөлек жауап береді. Қазақстанда банк картасын жалға беру қылмыстық жазаланады.

«Дос» дауыспен сөйлесуден кез келген сылтаумен бас тартады: жиналыста отырмын дейді, микрофоным бұзылды дейді. Шын дос мұндай өтінішпен өзі қоңырау шалар еді, сондықтан бір рет те қоңырау шалмай, тек жазысудың өзі күдіктенуге себеп. Алғашқы аударымнан кейін екінші өтініш келеді: жетпей тұр, тағы аздап қосшы.

Басып алынған аккаунт келесілеріне жол ашады. Контактілердің біреуі сол «дауыс бер» сілтемесін ашса немесе кодты жіберсе, хабарлама тарату енді оның атынан жүреді. Telegram-да механика дәл сондай, Instagram-да бәрі жеке хабарламалар арқылы жүреді. Әлеуметтік желідегі алаяқтар осылай бір аккаунттан екіншісіне өтеді.

ҚР ІІМ бұзу саны туралы нақты статистиканы жарияламаған. 2026 жылғы тамызда министрлік WhatsApp аккаунттарына жаппай рұқсатсыз қол жеткізу туралы жеке ескерту шығарды, бұл туралы 10 тамызда Zakon.kz жазды. ІІМ басып алу белгілері ретінде қосылған құрылғылар тізіміндегі бейтаныс құрылғыларды, иесінің қатысуынсыз жіберілген хабарламаларды және оның контактілеріне келетін ақша аудару туралы өтініштерді атады.

Таныс WhatsApp-та ақша сұрайды: бұзылғанын қай белгілерден байқауға болады

Шын досыңыз жазып отырғанын қалай тексеруге болады

Досыңызды оның аккаунтындағы бөтен адамнан бір қоңырау ажыратып береді. Оған кәдімгі ұялы байланыс арқылы, телефоныңызда бұрыннан сақтаулы тұрған нөмірге қоңырау шалыңыз. Сол чатта емес және «өзі» жіберген нөмірге емес. ІІМ тамыздағы ескертуінде дәл осыған кеңес берді: шұғыл ақша аудару туралы өтініш алсаңыз, танысыңызбен телефон арқылы хабарласыңыз.

Ол телефон көтермесе, әйеліне, бауырына, әріптесіне хабарласыңыз. Басына шынымен іс түскен адам сізге дауыспен бір-екі сөз айтуға бір минут табады. Бөтен аккаунтта отырған адам сөйлесе алмайтынын жаза береді, асықтыра береді.

Хат алмасудан табуға болмайтын жауабы бар сұрақ та көмектеседі. Чат оған ашық, сондықтан онда талқыланған нәрсе туралы сұраудың пайдасы жоқ. Бірге офлайн не істегеніңізді сұраңыз: оның туған күнінде қайда отырдыңыздар, ортақ мұғаліміңіздің аты кім. Жауаптың орнына тағы «кейін түсіндірем, шұғыл» десе, әңгімені аяқтап, досыңызды туыстары арқылы ескертіңіз.

Чаттағы дауыстық хабарлама да дәлел емес: аккаунтта отырған адамға иесінің бұрынғы барлық дауыстық хабарламалары қолжетімді. Қоңыраудағы дауыс біртүрлі естілсе, телефонды қойып, сақталған нөмірге өзіңіз қайта қоңырау шалыңыз. Сіз сұрақ қойып, жауабын бірден еститін тірі қоңырауды алдын ала жазылған хабарламадан гөрі қолдан жасау әлдеқайда қиын.

Кейде «дос» скриншот жібереді: саған аударып қойдым, бірақ сомасын қате жазыппын, айырмасын қайтар. Бұл қолдан сатқанда кездесетін артық төлем схемасындағы тәсілдің өзі, тек танысыңыздың атынан. Суреттегі қаріптерді қарап отырудың қажеті жоқ, жалған Kaspi чегі шынайысындай көрінеді. Kaspi-дегі операциялар тарихын ашыңыз: онда аударым жоқ болса, ол болмаған. Ал «аударымды қабылдап, әрі қарай жіберші» деген өтініш енді сізді дропқа айналдыруға тырысқанын білдіреді, мұндай аударым үшін өзіңіз жауап беруіңіз мүмкін.

Ақша аударып қойсаңыз, не істеу керек

1. Алғашқы 30 минут: банкке қоңырау шалыңыз. Аударым алданып жасалғанын айтып, уақытын, сомасын және алушының нөмірін атаңыз. Операцияны тоқтатуды және ақша алушының шотында әлі тұрса, оны ұстап қалу үшін алушының банкіне хабарлауды сұраңыз.
2. Сол 30 минут ішінде: шын досыңызға кәдімгі байланыс арқылы немесе туыстары арқылы хабарласыңыз. Ол қалған контактілерді ескертеді, ал сіз жазған ол емес екенін растап аласыз. Бұл арызға керек болады.
3. Алғашқы сағат: бәрін сақтаңыз. Жіберушінің нөмірі көрінетін хат алмасу скриншоттары, деректемелер, қосымшадағы аударым түбіртегі. Досыңыз аккаунтын қайтарып алса да, чатты өшірмеңіз.
4. Бірінші күн: полицияға арыз. 102-ге қоңырау шалыңыз немесе eGov не Qamqor арқылы онлайн арыз беріңіз. Алушының нөмірі мен картасы туралы antifraud.kz антифрод-порталына немесе 116 нөміріне хабарлаңыз. Арыз тіркелуі үшін не жазу керектігі алаяқтық туралы арыз нұсқаулығында бар.
5. 3–10 күн: арыздың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркелгенін тексеріп, іс нөмірін біліңіз. Тергеушіге алушының шоты көрсетілген банк үзінді көшірмесін беріңіз: карта иесін сол арқылы анықтайды.
6. Әрі қарай: карта иесіне талап-арыз. Ол анықталған соң, ұйымдастырушыларды тапқанын күтпей-ақ, ақшаны азаматтық сот арқылы негізсіз байлық ретінде талап етуге болады.

Ақшаны қайтару екі жағдайда ғана шынайы: банк оны алушының шотында ұстап қалуға үлгерсе немесе карта иесі табылып, оның мүлкі болса. Басқа жағдайларда мүмкіндік аз, ал іс айлап созылады. Аккаунты бұзылған досыңызға талап қоймаңыз. Ол сіздің ақшаңызды алған жоқ, өзі де зардап шекті. Банкке жазылатын хаттар мен талаптардың тәртібі ақшаны қайтару жөніндегі қадамдық нұсқаулықта жинақталған.

Арыздан кейін ақшаны комиссия үшін қайтарып беруді ұсынатын «полициядан» немесе «заңгерлерден» келген қоңырау сол алдаудың екінші толқыны болып табылады, оларға ештеңе төлеудің қажеті жоқ.

Сіздің аккаунтыңызды бұзып, достарыңыздан ақша сұраса

Аккаунт бөтен қолда тұрғанда сіздің атыңыздан тарату жалғаса береді, сондықтан құрылғылардан бастаңыз. «Байланыстырылған құрылғылар» («Связанные устройства») бөлімін ашыңыз: Android-та мәзір арқылы (оң жақ жоғарғы бұрыштағы үш нүкте), iPhone-да «Баптаулар» арқылы. Бөтен қосылымдарды «Шығу» батырмасымен өшіріңіз. Аккаунтқа өзіңіз кіре алмасаңыз, нөмірді SMS-код арқылы қайта тіркеңіз, бұл бөтен адамды сіздің WhatsApp-ыңыздан шығарып жібереді. Бір шектеуді алдын ала білген жөн: егер ол екі кезеңді растаудың өз PIN-кодын қойып үлгерсе, қайта тіркегеннен кейін WhatsApp сол PIN-кодты сұрайды, онсыз бірден кіру мүмкін болмайды.

Сосын екі кезеңді растауды қосыңыз: Баптаулар → Аккаунт → Екі кезеңді растау («Двухшаговая проверка»), алты таңбалы PIN-код және қалпына келтіруге арналған пошта мекенжайы. ІІМ 2026 жылғы ескертуінде бұл PIN-кодты ешкімге айтпауды бөлек сұрайды. Telegram-да тәртіп ұқсас: баптауларда құрылғылар бөлімін ашып, ағымдағысынан басқа барлық сеанстарды аяқтаңыз және бұлттық құпиясөз («облачный пароль») қойыңыз.

Әрі қарай Станислав істегенді қайталаңыз. Бұзылу туралы статус қойыңыз, жақындарыңызға басқа арналар арқылы ақша сұраған сіз емес екеніңізді жазыңыз. Хат алмасуда карта деректері, құжат фотосы немесе құпиясөздер болса, банктегі карталарды бұғаттап, eGov арқылы сіздің атыңызға кредит рәсімдеу мүмкіндігін жабыңыз. Контактілердің ешқайсысы ақша аудармаса да, полицияға арыз беріңіз: бұл хабарламаларды сіз жібермегеніңізді тіркейді.

Сізге жазбай тұрып, жақындарыңызға айтыңыз

Мұндай схемалар адамдар олар туралы ақша аударғаннан кейін ғана білетіндіктен жұмыс істейді. Бұл талдауды ата-анаңызға, достарыңызға, отбасылық немесе үй чатына жіберіңіз. Бүгінгі бір хабарлама ертең біреудің ақшасын сақтап қалуы мүмкін.

WhatsAppTelegramСілтемені көшіру

Қалай қорғану керек: келесі жолы алданбас үшін

• SMS-кодтарды ешкімге жібермеңіз: «қателескен танысқа» да, үстел брондауға да, дауыс беруге де.
• «Балаға дауыс бер» сілтемелерін, ұтыс ойындары мен сауалнамаларды ашпаңыз, тіпті оларды әріптесіңіз жіберсе де: оның аккаунты сізден бұрын басып алынған болуы мүмкін.
• WhatsApp-та екі кезеңді растауды және Telegram-да бұлттық құпиясөзді бүгін, бұзу болмай тұрып-ақ қосыңыз.
• Айына бір рет «Байланыстырылған құрылғыларды» қарап, бейтаныстың бәрін өшіріп отырыңыз.
• Отбасыңызда ереже келісіп алыңыз: мессенджердегі ақша туралы өтінішті қоңыраумен растаймыз, «шұғыл» үшін де ерекшелік жоқ.
• Қарызды тек адамның өз атындағы картаға аударыңыз, ал «әйелімнің картасына жібер» деген өтінішті қайта қоңырау шалуға себеп деп санаңыз.
• Хат алмасуда жеке куәлік фотосын, карта деректерін және құпиясөздерді сақтамаңыз: аккаунт бұзылғанда осының бәрі аккаунтпен бірге бөтен адамға өтеді.

Заң не дейді

Танысыңыздың атынан ақша алдап алу ҚР ҚК 190-бабына («Алаяқтық») жатады: бөтеннің мүлкін алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен жымқыру. Өзін сіздің танысыңыз етіп көрсету 190-бап мағынасындағы алдаудың дәл өзі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің толық мәтіні adilet.zan.kz сайтында жарияланған.

Аккаунтты басып алудың өзі үшін Қылмыстық кодексте бөлек норма бар: ақпараттандыру және байланыс саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы 7-тараудағы ҚР ҚК 205-бабы «Ақпаратқа құқыққа сыйымсыз қол жеткізу». Бұл баптың бірінші бөлігі қол жеткізу елеулі зиян келтірсе қолданылады, сондықтан арызда салдарын сипаттаңыз: контактілерге таратылған хабарламаларды және таныстарыңыз жасаған аударымдарды. Бұзудың өзін де сипаттаңыз: сілтеме немесе код қашан, қай нөмірден келді, сіз немесе досыңыз аккаунтқа кіру мүмкіндігінен қашан айырылдыңыз.

Ақша кеткен картаның иесі де жауап беруі мүмкін. ҚР ҚК 232-1-бабы банктік шотқа қолжетімділікті заңсыз ұсыну, беру және алу үшін, яғни дәл дроптың рөлі үшін жаза белгілейді. Жәбірленуші үшін азаматтық жағы маңыздырақ: ҚР Азаматтық кодексінің (АК) 953-бабы бойынша сіздің ақшаңызды заңды негіздерсіз алған адам бұл негізсіз байлықты қайтаруға міндетті. ҚР АК Ерекше бөлігінің мәтіні adilet.zan.kz сайтында ашық. Мұндай талап-арыз үшін үкім міндетті емес, расталған аударым мен қылмыстық іс материалдарындағы алушы туралы деректер жеткілікті.

Аккаунтын бөтен адамдар пайдаланған досыңыз бұл тізбекте кінәлі емес. Ол да сіз сияқты жәбірленуші, оған да арыз берген жөн: аккаунт қашан бұзылғаны туралы оның айғақтары тергеуге эпизодтарды бір іске біріктіруге көмектеседі.