Алаяқтар ҰҚК мен полиция атынан қоңырау шалады: бұл тергеу емес, алдау

Алаяқтар ҰҚК, полиция немесе прокуратура атынан қоңырау шалып, шотыңыз арқылы терроризм қаржыландырылғанын немесе сіздің атыңызға кредит рәсімделіп жатқанын хабарлайды. Сосын WhatsApp-та «куәлік» көрсетіп, үндемеуді талап етеді де, адамды ақша аударуға немесе жаңа қарыз алуға дейін жеткізеді. Нағыз тергеуші ақша сұрамайды. Ерейментаулық зейнеткер осындай қоңыраулардан кейін 2,6 млн теңгеге кредит алып, алаяқтарға 2,5 млн аударған.

Мұны «тергеушінің» нұсқауымен ақша аударып немесе кредит рәсімдеп қойғаннан кейін оқып отырсаңыз, «Не істеу керек» бөлімінен бастаңыз, қалғанын кейін оқисыз. Ал «қызметкер» қазір желіде болса, телефонды қойыңыз. Онымен бірге ештеңені тексерудің қажеті жоқ.

«ҰҚК-дан» және полициядан қоңырау схемасы қалай жұмыс істейді

«Банктен» қоңырау шалғанда адам ақшасынан айырылудан қорқады, ал мұнда оны қылмыстық іспен қорқытады. Бұл — алаяқтар жиі қолданатын әдіс. Батыс Қазақстан облысы криминалдық полиция бөлімінің бастығы Ақжан Ихсанғалиев мұндай топтардың жұмысын былай сипаттаған: «Олар психикаға қысым жасайды, қорқыныш ұялатады, адамды сындырады, осыдан кейін ол не айтса, соның бәрін істейді».

БҚО-да полиция алдын ала дайындықпен жасалатын нұсқа туралы айтқан. Алдымен құрбанға WhatsApp-та ол жұмыс істейтін мекеменің басшысы болып жазады, аватарында басшының шынайы суреті тұрады. «Басшы» ҰҚК тексерісі жүріп жатқанын ескертіп, қорықпауды сұрайды. Он минуттан кейін WhatsApp-қа «ҰҚК қызметкері» қоңырау шалады. Home Credit Bank басқа кіріспені сипаттайды: «тергеуші» кездейсоқ бір есімді атап, бұл адам сізге кім болатынын сұрайды. Сосын ол жалған сенімхат арқылы сіздің атыңызға кредит алып жатыр деп хабарлайды.

Одан әрі айып тағылады: алаяқтар қылмыстық іс қозғалғанын айтып, оны сіздің шотыңызбен байланыстырады. БҚО-да «ҰҚК қызметкері» құрбанның шоты арқылы Сирияға 10 млн теңге аударуға тырысып жатыр деп айтқан. ҰҚК 2025 жылғы 14 шілдедегі мәлімдемесінде осыған ұқсас сылтауларды атап өтті: «күмәнді операциялар», «істі тергеу», террорлық акт қаупі.

Адам қорыққанда, оған «дәлелдер» көрсетеді. ҰҚК-ның мәліметінше, жалған қызметкерлер мессенджерлерде бейнебайланыс арқылы куәлік көрсетіп, ведомство логотипі бар құжаттар жібереді. Сол сәтте үндемеуді талап етеді: БҚО-да құрбандарға «ешкімге ештеңе айтпау керек» деген. Осылайша адам оны тоқтатып қала алатын туыстарына да, банкке де қоңырау шалмайды.

Осы кезеңде әңгімеге «банк» араласады. «Банк қызметкері» алаяқтар шотыңызға жетіп үлгергенін растап, ақшаны құтқару үшін кредит рәсімдеуге көндіреді. Соңында ақшаны «тергеуші» талап етеді: ҰҚК сипаттағандай, оны «қауіпсіз шотқа» немесе «банк қызметкерлерін тексеру үшін» аудару керек.

Қоңырау шалушы кез келген кезеңде өзін ІІМ немесе прокуратура қызметкері деп атауы мүмкін.

2025 жылдың наурызында Ақмола облысының полициясы Ерейментаудың 67 жастағы тұрғыны туралы айтты. Алдымен оған ҰҚК-дан және Халық банкінен деп қоңырау шалып, шотынан Ресейге терроризмді қаржыландыруға ақша аударылғанын хабарлаған. Содан кейін банк қызметкерімін деп таныстырған әйел оны алаяқтар шотқа жетіп үлгерді деп сендіріп, «қорғау үшін» кредит рәсімдеуге көндірген. Ер адам 2,6 млн теңге алған.

Соңында «тергеуші» қоңырау шалып, «банк қызметкерлерін тексеру үшін» 3,5 млн аударуды талап еткен. Зейнеткер 2,5 млн аударған. Кейін Солтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарынан екі күдікті ұсталды, олар басқа да осындай эпизодтар бойынша өтеді.

Ведомстволар «жалған күштік құрылым өкілдері» бойынша бөлек статистика жарияламайды: мұндай қоңыраулар телефон арқылы алдаудың басқа түрлерімен бірге есепке алынады. Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің деректері бойынша, 2025 жылдың қаңтар–қараша айларында вишинг пен жалған SMS туралы 6,2 мың іс тіркелген. Бұл барлық интернет-алаяқтықтың 23,5%-ы, бір жылда мұндай істер 2,2 есе көбейген.

Схеманы қандай белгілерден тануға болады

Ақша аударып немесе кредит алып қойсаңыз, не істеу керек

Бірінші шоттан ақша бірнеше минутта немесе сағатта әрі қарай кетеді, сондықтан мына ретпен әрекет етіңіз.

1. Бірден. Телефонды қойып, қайта қоңырауларға жауап бермеңіз. Басқа нөмірден хабарласқан жаңа «қызметкер» сол топтың адамы болады, ал бірнеше күннен кейін алдын ала төлем үшін ақшаны қайтаруды ұсынып «заңгерлер» қоңырау шалуы мүмкін. Мұның неге сол алдау екені алаяқтардан ақшаны қайтаруды ұсынатын қоңыраулар туралы мәтінде талданған.
2. Алғашқы 30 минут — банк. Картадағы немесе қосымшадағы нөмірге қоңырау шалыңыз. Аударымды алданып жасағаныңызды айтып, операцияларды тоқтата тұруды, картаны және қосымшаға кіруді бұғаттауды сұраңыз. Сіздің атыңызға кредит рәсімделмегенін және өтінім берілмегенін бөлек сұраңыз.
3. Алғашқы сағат — antifraud.kz және 116. antifraud.kz сайтындағы нысанды толтырыңыз: алушының деректемелері Ұлттық Банктің Антифрод-орталығына түседі, оларды сол жерден қосылған банктер көреді. Қоңыраудың өзі туралы ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы 116-ға хабарлаңыз.
4. Алғашқы тәулік — полиция. 102-ге қоңырау шалыңыз немесе qamqor.gov.kz арқылы арыз беріңіз. Шоттан үзінді көшірмені, қоңырау шалған нөмірлерді, «куәліктер» мен «қаулылардың» скриншоттарын қоса беріңіз. Қолма-қол ақша берсеңіз, уақытын, мекенжайын, курьердің сыртқы келбетін және көлік нөмірін сипаттаңыз. Қоңырау шалушылардың нұсқауымен кредит рәсімдесеңіз, бұл туралы кредитор банкке жазбаша хабарлап, арыздың қабылданғаны туралы талон-хабарламаны қоса беріңіз.
5. 1–3 күн — сіздің ЖСН. Мемлекеттік кредиттік бюродан (МКБ) немесе Бірінші кредиттік бюродан (БКБ) кредиттік тарихыңызды сұратып, eGov-та қарыз алудан ерікті түрде бас тартуды рәсімдеңіз. SMS-кодтарды айтсаңыз, банк пен eGov құпиясөздерін ауыстырыңыз.
6. 3–10 күн — СДТБТ. Арыздың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелуін және сізді жәбірленуші деп тануды талап етіңіз. Онсыз қайтару басталмайды. Арызды тіркейтіндей етіп қалай жазу керегін полицияға арыз және СДТБТ-да тіркеу туралы материал түсіндіреді.
7. Одан әрі — сот. Ақша кеткен шоттың иесі анықталғанда, қылмыстық іспен қатар ақшаны одан азаматтық талап-арыз арқылы талап етіңіз.

Алушының банкі ақшаны бұғаттап үлгерсе, оны тергеушінің прокурормен келісілген қаулысы бойынша қайтаруы мүмкін, заң банкке бұл үшін келесі операциялық күннен кешіктірмей мерзім береді. Соманы қолма-қол шешіп алса немесе криптовалютаға аударса, қайтару оны алған адамдардың табылуына байланысты. Ерейментаудағы істе күдіктілер ұсталды, бірақ полиция ақшаның қайтарылғаны туралы хабарламады.

Кредитпен бәрінен қиын. Оны өзіңіз, өз телефоныңыздан рәсімдедіңіз, сондықтан банк оны сіздің қарызыңыз деп санайды. Жәбірленуші мәртебесі мен іс материалдары банкпен дауласу және ақшаны алушылардан өндіріп алу үшін қажет. Банк не істеп үлгеретіні және Антифрод-орталығы қалай жұмыс істейтіні алаяқтарға аударылған ақшаны қалай қайтаруға болады материалында толық талданған.

Сізге жазбай тұрып, жақындарыңызға айтыңыз

Мұндай схемалар адамдар олар туралы ақша аударғаннан кейін ғана білетіндіктен жұмыс істейді. Бұл талдауды ата-анаңызға, достарыңызға, отбасылық немесе үй чатына жіберіңіз. Бүгінгі бір хабарлама ертең біреудің ақшасын сақтап қалуы мүмкін.

WhatsAppTelegramСілтемені көшіру

Қалай қорғану керек: келесі жолы алданбау үшін

• Бір ережені есте сақтаңыз: ақша аударуды, кредит алуды немесе SMS-кодты айтуды сұраған «органдардан» қоңырау — бұл алаяқтар, кім болып таныстырса да.
• Іс, шоттар немесе кредиттер туралы әңгімені өзіңіз аяқтап, 102-ге немесе ведомствоның ресми сайтындағы нөмірге қайта қоңырау шалыңыз.
• Бейне арқылы көрсетілген куәлік пен мессенджердегі «қаулы» ештеңені дәлелдемейді. Нағыз шақыруда келу мекенжайы мен уақыты болады.
• SMS-кодтарды ешкімге, тіпті «тергеушіге» де айтпаңыз.
• Әңгімені құпия ұстау талабын ол туралы бірден айту керек деген белгі деп біліңіз: туысыңызға, банкке, 116-ға.
• Егде ата-анаңызбен «тексеру үшін» кез келген аударым, жаңа кредит немесе ірі соманы шешу алдында олардың сізге қоңырау шалатынына келісіп алыңыз. Қоңырау шалушы бұған тыйым салса, алдыңызда алаяқ тұр.

Алаяқтар ҰҚК атынан қоңырау шалады: нағыз шақырудан айырмашылығы неде

ҰҚК бұл туралы 2025 жылғы 14 шілдедегі ескертуінде тура айтты: құқық қорғау және арнаулы органдардың қызметкерлері азаматтарға ешқашан қандай да бір шоттарға ақша аударуды талап етіп қоңырау шалмайды.

Қазақстанда тергеуші жауап алуға шақыру қағазымен шақырады. ҚР ҚПК 208-бабы оны байланыс құралдары арқылы беруге рұқсат етеді, сондықтан нағыз қызметкерден қоңырау немесе хабарлама келуі мүмкін. Шақыру қағазында шақырып отырған адамның тегі мен лауазымы, мекенжайы, келу күні мен сағаты, адвокатпен келу құқығы көрсетіледі. Жауап алу тергеу жүргізілетін жерде өтеді (ҚР ҚПК 209-бабы) және хаттамамен рәсімделеді. Шоттарыңыз туралы телефондағы ауызша әңгіме жауап алу болып саналмайды.

WhatsApp-қа іс қозғау туралы қаулы жіберсе, «қозғау» деген сөздің өзіне назар аударыңыз. Қолданыстағы ҚР ҚПК бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру арызды Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркеуден немесе алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекетінен басталады (179-бап). Осындай тақырыбы бар, оның үстіне мессенджерге аударым туралы өтінішпен бірге жіберілген қағаз алаяқтардың өз үлгісін әшкерелейді.

Тергеу құпиясы да басқаша көрінеді. ҚР ҚПК 201-бабы тергеушіні тергеу әрекеттеріне қатысушыларға жария етпеу туралы ескертіп, олардан қолхат алуға міндеттейді. Қолхатты тергеушінің алдында, жауапкершілік туралы ескертумен береді. Телефон арқылы «туыстарыңызға да, банкке де ештеңе айтпаңыз» деген тыйымның бұл рәсімге қатысы жоқ, ол тек сізді ешкім тоқтатпауы үшін керек.

Нағыз тергеуші қоңырау шалып тұрғанын қалай тексеруге болады? Тегін, лауазымын және бөлімшесін сұраңыз. Телефонды қойыңыз. Кезекші бөлімнің нөмірін полицияның, ҰҚК-ның немесе прокуратураның ресми сайтынан табыңыз немесе 102-ге қоңырау шалып, мұндай қызметкер бар ма және сізді шақырды ма, сұраңыз. Қоңырау шалушының өзі айтқан нөмір тексеруге жарамайды: онда оның серігі жауап береді.

Полициядан қоңырау шалып, сіздің атыңызға кредит рәсімделді десе, кредиттерді әңгімелесушісіз өзіңіз тексеріңіз. Кредиттік тарих МКБ-дан немесе БКБ-дан сұратылады, eGov-та қарыз алудан ерікті түрде бас тартуды рәсімдеуге болады. Мұны қалай қадам-қадаммен жасау керегі өз ЖСН-іңізге тіркелген қарыздар мен SIM-карталарды қалай тексеруге болады материалында талданған.

Заң не дейді

ҰҚК, полиция немесе прокуратура атынан ақша алдап алу ҚР ҚК 190-бабы («Алаяқтық») бойынша сараланады: бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену. Ерейментаудағы іс үшінші бөліктің 1-тармағы бойынша тергеліп жатыр, бұл — ірі мөлшердегі алаяқтық. Екі немесе одан да көп адам зардап шексе немесе қылмыс бірнеше рет жасалса да, сол үшінші бөлік қолданылады, жазасы — жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру. Төртінші бөлігі, яғни қылмыстық топ немесе аса ірі мөлшер, бес жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздейді. Алаяқтықтың азаматтық даудан айырмашылығы және мұның жәбірленуші үшін мәні ҚР ҚК 190-бабы туралы материалда талданған. Кодекс мәтіні adilet.zan.kz сайтында жарияланған.

ҰҚК сол мәлімдемесінде ҚР ҚК 385-бабын да атады: куәлікті немесе өзге де ресми құжатты қолдан жасағаны және мұндай құжатты өткізгені үшін бірінші бөлікте екі жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген, ал екінші бөліктегі ауырлататын мән-жайлар кезінде жаза қатаңырақ. Бұдан бөлек, кодекс билік өкілінің атағын өз бетімен иемденіп алуды (390-бап), оның ішінде осы негізде қылмыс жасалған жағдайды жазалайды.

Алаяқтар өз шоттарын пайдаланбайды. БҚО полициясы ақшаның дроптардың, яғни бөгде адамдардың шоттарына кететінін түсіндірген. Сыйақы үшін өз шотына немесе картасына қолжетімділікті үшінші тұлғаға беретін адамға ҚР ҚК 232-1-бабы бойынша жауапкершілік қаупі бар, бұл туралы толығырақ жалға берілген карта үшін не болады материалында. Алданып, өз ақшасын аударуға мәжбүр болған адам сыбайлас емес, жәбірленуші.

Шақыру мен тергеу құпиясының тәртібін Қылмыстық-процестік кодекс белгілейді: 208-бап шақыру қағазымен жауап алуға шақыру туралы, 209-бап жауап алу орны туралы, 201-бап жария етпеу туралы қолхат туралы, 179-бап СДТБТ-да тіркеуден басталатын тергеп-тексеру туралы. ҚПК мәтіні adilet.zan.kz сайтында.

Ақшаны қайтару «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» заңға сүйенеді. 25-1-бап Антифрод-орталығын сипаттайды, 57-бап алушының банкін транзакцияны алаяқтық деп тану туралы прокурормен келісілген қылмыстық қудалау органының қаулысы бойынша бұғатталған соманы қайтаруға міндеттейді. Заң мәтіні adilet.zan.kz сайтында. Алушы анықталып, ал қылмыстық іс баяу жүрсе, ақшаны одан Азаматтық кодекстің 953-бабы бойынша негізсіз байлық ретінде талап етуге болады: негізсіз басқа адамның есебінен мүлік алған адам оны қайтаруға міндетті.