«Банктің қауіпсіздік қызметінен» қоңырау: ҚР-да алдауды қалай тануға болады

Сізге банктің қауіпсіздік қызметінен қоңырау шалып, күмәнді операция туралы хабарласа, желіде алаяқ тұрғаны анық дерлік. Оған карта нөмірі, картаның артқы жағындағы үш цифр, SMS-код немесе телефонға қол жеткізу керек: солар арқылы банкіңізге кіріп, онлайн-кредит рәсімдейді. Не істеу керек: телефонды қойып, картадағы нөмірге қайта қоңырау шалу. 2025 жылдың қаңтар–қараша айларында Қазақстанда телефон арқылы алдау және жалған SMS туралы 6,2 мың іс тіркелген.

Мұны кодты немесе карта цифрларын айтып қойғаннан кейін оқып отырсаңыз, «Не істеу керек» бөлімінен бастаңыз, қалғанын кейін оқисыз. Сіз оқып отырғанда қосымшаңызда қарыз рәсімделіп жатуы мүмкін.

«Банктен» қоңырау схемасы қалай жұмыс істейді

Әңгіме сабырлы басталады. Сыпайы дауыс сізді аты-жөніңізбен атап, Kaspi, Halyk, Jusan немесе Forte қауіпсіздік қызметі деп таныстырады. Кейде банкті мүлде атамайды. Абай облысындағы істе қоңырау шалушы өзін «банктер қауымдастығының» қауіпсіздік қызметінің қызметкері деп таныстырған: салмақты естіледі, ал картадағы нөмір арқылы тексеретін ештеңе жоқ.

Содан кейін ойдан шығарылған оқиға айтылады. Біреу ақшаңызды аударуға тырысып жатыр, картадан ақша есептен шығарылып жатыр, сіздің атыңызға кредитке өтінім беріліп жатыр. Halyk Bank Tengrinews-ке арналған материалында бұл тәсілді сөзбе-сөз дерлік сипаттайды: алаяқтар шотыңызда күмәнді әрекет анықталды дейді. Бұл — алаяқтар қолданатын психологиялық әдіс: мақсаты — сізді қорқытып, асықтыру. Шешімді дәл қазір, «ақша кетіп қалмай тұрып» қабылдау керек.

Үшінші қадам — «сәйкестендіру». Сізден аты-жөніңіз бен ЖСН-ді растауды, карта нөмірін, жарамдылық мерзімін және артқы жағындағы үш цифрды айтуды сұрайды. Содан кейін SMS келеді, ал «қызметкер» «операцияны болдырмау» үшін кодты айтуды сұрайды. Шын мәнінде бұл код интернет-банкіңізге кіруді немесе қарызға өтінімді растайды. Басқа нұсқалар да кездеседі: SIM-картаны қайта шығару деген сылтаумен eGov құпиясөзін сұрайды, бұл туралы да Halyk ескертеді, немесе «маман шотты қорғауға көмектессін» деп AnyDesk не TeamViewer орнатуға көндіреді.

Соңы біреу. Қол жеткізген соң алаяқтар бірден бірнеше банкте онлайн-кредит рәсімдеп, ақшаны шығарып алады. Құрбан күмәндана бастаса, салмақ қосу үшін әңгімеге «Ұлттық Банкті» немесе «ҚНРДА-ны» қосады. «Озық кредит» нұсқасы да бар: ЖСН-іңізге қарызға өтінім берілгелі жатыр-мыс, сондықтан оны бірінші өзіңіз рәсімдеп, ақшаны айтқан жерге аударыңыз дейді.

Өмірде бұл былай көрінеді. 2022 жылдың ақпанында Ақтөбе облысының полициясы 33 жастағы жергілікті тұрғын әйел туралы айтты: оған банк қызметкері деп таныстырған адам қоңырау шалып, әңгіме барысында оның дербес деректерін біліп алған. Оның атына бірнеше банкте 10 млн теңгеден астам онлайн-кредит рәсімделген.

2023 жылдың сәуірінде Абай облысының Аягөз ауданында 43 жастағы әйелге «банктер қауымдастығы қауіпсіздік қызметінің қызметкері» қоңырау шалып, күмәнді операциялар туралы хабарлаған. Дербес деректерін нақтылап, AnyDesk орнатуды сұраған да, қашықтан қол жеткізу арқылы оның атына әртүрлі банктерде 9,5 млн теңгеге кредит рәсімдеген. Іс ҚР ҚК 190-бабының 2-бөлігі бойынша қозғалды. Сол кезде осы облыстың өзінде 2023 жылдың басынан бері интернет-алаяқтықтың 272 жағдайы тіркелген еді.

Ауқымы Inbusiness.kz келтірген Бас прокуратура деректерінен көрінеді. 2025 жылдың қаңтар–қараша айларында Қазақстанда 26,3 мың интернет-алаяқтық тіркелген. Вишингке, яғни телефон арқылы алдау мен жалған SMS-ке 6,2 мың іс, немесе 23,5% тиесілі, бұл бір жыл бұрынғыдан 2,2 есе көп. Қоңыраулар интернеттегі жалған сатылымдардан озып кетті, олар 5,3 мың болған. Finance.kz 2025 жылы алаяқтар банк қызметкері болып таныстырған 2 100-ден астам жағдайды бөлек есептеген.

Банктен қоңырауды алаяқтан қалай ажыратуға болады

Басты белгі дауыста да, нөмірде де емес, өтініште. Нағыз банк SMS-кодты, CVV-ді және қосымшаның құпиясөзін сұрамайды. Ақтөбедегі істен кейін полиция мұны қысқа тұжырымдады: банк қызметкерлері карта деректерін, SMS-кодты және CVV-ді айтуды талап етпейді, ақшаны басқа шоттарға аударуды сұрамайды және бөгде қосымшаларды орнатуды сұрамайды. Halyk та өз ескертуінде соны айтады: құпиясөздерді, PIN-кодтарды және CVV-ді телефонмен ешқашан ешкімге бермеу керек.

Банк картаның артқы жағындағы үш цифрды сұраса, жауап осының өзі. Бұл цифрлар карта нөмірі мен жарамдылық мерзімімен бірге картаңызбен интернетте төлеуге мүмкіндік береді. Банк клиенттің жеке басын олар арқылы тексермейді, бұл үшін оның қосымшасы, биометриясы және сіздің телефон нөміріңіз бар.

Экрандағы нөмір ештеңені дәлелдемейді. Адамдар алаяқтар банктің 7273 нөмірінен қоңырау шалды ма деп іздейді, бірақ 727 коды жай ғана Алматыға тиесілі, ал сіз көріп тұрған нөмірді қолдан жасауға болады. Мессенджерлерде де солай: алаяқтар Telegram-да, WhatsApp-та немесе Viber-де аватарында банк логотипі бар профильден қоңырау шалса, бұл ештеңені растамайды, суретті бір минутта қояды.

Схеманың үнсіз түрі де бар. Қоңырау шалушы «иә» деп жауап беру табиғи болатын сұрақтар қояды: «Мені жақсы естіп тұрсыз ба?», «Сіз біздің банктің клиентісіз бе?». Алаяқтар сіздің «иә» деген жауабыңыздың жазбасын биометрия үшін дауыстық келісім ретінде пайдалануға тырысады. «Естіп тұрмын» деген жауап немесе «кім сөйлеп тұр» деген қарсы сұрақ бұл әрекетті тоқтатады.

Барлық банк үшін тексеру біреу. Телефонды қойып, картаның артқы жағындағы нөмірді өзіңіз теріңіз немесе банк қосымшасын өзіңіз ашыңыз. Kaspi-де бұл 9999, ұялы телефоннан қоңырау тегін, немесе Kaspi Гид чаты. Kaspi қауіпсіздік қызметі қоңырау шала ма деген интернеттегі пікірлер сізге көмектеспейді: алаяқтар барлық ірі банктердің атын пайдаланады. Halyk Bank қауіпсіздік қызметі шынымен қоңырау шалды ма деген сұрақ та осылай шешіледі. Банк шынымен бір нәрсе байқаса, операцияны сізге қосымшада көрсетеді немесе ресми нөмір бойынша растайды. Олай болмаса, сізге алаяқ қоңырау шалған.

Схеманы қандай белгілерден тануға болады

Банктің қауіпсіздік қызметі қоңырау шалды: деректерді айтып қойсаңыз, не істеу керек

Ештеңе айтпай телефонды қойсаңыз, ақшаңыз, бәлкім, аман. Қоңырау шалушының нөмірін 116 желісіне хабарлауға болады, басқа ештеңе қажет емес. Карта деректерін, кодты айтып үлгерсеңіз немесе бағдарлама орнатсаңыз, ретімен әрекет етіңіз. Әр минут маңызды.

1. Алғашқы 10 минут — өз банкіңіз. Картаның артқы жағындағы нөмірге қоңырау шалыңыз, Kaspi-де бұл 9999. Деректерді алаяқтар алдап алғанын айтып, картаны бұғаттауды, қосымшаға кіруді жабуды және жаңа құрылғыларды, аударымдарды және кредитке өтінімдерді тексеруді сұраңыз. Ақша кетіп қалса, аударымның алаяқтық екенін мәлімдеңіз: төлемдер туралы заң бойынша клиенттің мұндай өтініші банктің транзакцияны алаяқтық деп танып, оны тоқтата тұруына негіз болады.
2. Алғашқы 30 минут — телефон және құпиясөздер. Қоңырау шалушының өтінішімен орнатқан AnyDesk, TeamViewer немесе басқа қосымшаны жойыңыз. Банк қосымшасының және eGov-тың құпиясөзін ауыстырыңыз. Қоңыраулар журналының, SMS пен хат алмасудың скриншоттарын жасаңыз: нөмір, уақыт, ұзақтығы.
3. Алғашқы сағат — antifraud.kz және 116. antifraud.kz сайтына хабарлама қалдырыңыз: ақша кеткен деректемелер банктер көретін Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы базасына түседі. Қоңыраудың өзі туралы ұялы байланыс операторларының бірыңғай колл-орталығы 116-ға хабарлаңыз.
4. Бірінші күн — қарыздар және полиция. ЖСН-іңізге қандай кредиттер рәсімделгенін тексеріңіз: мұны кредиттік бюро және eGov арқылы қалай жасауға болатыны ЖСН-ге тіркелген SIM-карталар мен қарыздарды тексеру туралы материалда талданған. Қарыз пайда болған әр банкке оны сіз рәсімдемегеніңізді жазбаша хабарлаңыз. Содан кейін 102-ге қоңырау шалыңыз немесе Qamqor арқылы арыз беріңіз.
5. 3–10 күн — СДТБТ. Арыздың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелуін және сізді жәбірленуші деп тануды талап етіңіз. Іс нөмірін банктерге берілетін өтініштерге қоса беріңіз. Арызды тіркейтіндей етіп қалай жазу керегі полицияға арыз туралы материалда сипатталған.
6. Одан әрі — сот. Сіздің қатысуыңызсыз рәсімделген кредиттерге банкпен, ал ол бас тартса, сотта дау айтылады. Ақша кеткен шоттың иесі анықталса, қылмыстық іспен қатар ақшаны одан азаматтық талап-арыз арқылы талап етіңіз.

Мүмкіндік туралы шынын айтайық. Ақша аударыммен кетіп, әлі алушының шотында тұрса, банк оны бұғаттап, ал тергеушінің прокурормен келісілген қаулысынан кейін қайтаруы мүмкін. Ақшаны шешіп алып үлгерсе, бәрі алушының табылуына байланысты. Полицияның ақтөбелік және аягөздік істер туралы хабарламаларында ақша қайтарылғаны туралы ештеңе айтылмаған. Банк не істеп үлгеретіні туралы толығырақ алаяқтарға аударылған ақшаны қалай қайтаруға болады материалында.

Тағы бір жайт. Алданғаннан кейін бірнеше күннен соң комиссия үшін ақшаны қайтаруды ұсынып, «заңгерлер» немесе «қызметкерлер» қоңырау шалуы мүмкін. Бұл сол схеманың екінші толқыны, ол туралы бөлек материал бар: алаяқтардан ақшаны қайтарып береміз деп қоңырау шалады.

Сізге жазбай тұрып, жақындарыңызға айтыңыз

Мұндай схемалар адамдар олар туралы ақша аударғаннан кейін ғана білетіндіктен жұмыс істейді. Бұл талдауды ата-анаңызға, достарыңызға, отбасылық немесе үй чатына жіберіңіз. Бүгінгі бір хабарлама ертең біреудің ақшасын сақтап қалуы мүмкін.

WhatsAppTelegramСілтемені көшіру

Қалай қорғану керек: келесі жолы алданбау үшін

• Бүкіл схеманы кесіп тастайтын ережені есте сақтаңыз: SMS-кодты, CVV-ді және құпиясөздерді телефонмен ешкімге айтпайды, әңгімелесуші сіздің атыңыз бен ЖСН-іңізді білсе де.
• Күмәнді операция туралы кез келген қоңырауды өзіңіз аяқтап, картаның артқы жағындағы нөмірге қайта қоңырау шалыңыз. Қоңырауды тек осылай тексеріңіз, әңгімелесушіге сұрақ қою арқылы емес.
• Кодты енгізбес немесе айтпас бұрын SMS-ті соңына дейін оқыңыз: онда оның не үшін екені жазылған — қосымшаға кіру, аударым немесе қарыз.
• Қоңырау шалушының өтінішімен AnyDesk, TeamViewer және басқа бағдарламаларды орнатпаңыз, ол өзін кім деп атаса да.
• Банк қосымшасында кіру және операциялар туралы хабарламаларды қосыңыз, finance.kz осылай кеңес береді.
• Ата-анаңызбен келісіп алыңыз: оларға «банктен» қоңырау шалса, олар телефонды қойып, сізге немесе банкке өздері қоңырау шалады.

Заң не дейді

Карта деректерін алдап алу және бөтен адамның атына кредит рәсімдеу ҚР ҚК 190-бабы («Алаяқтық») бойынша сараланады: бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену. Бұл баптың екінші бөлігі ақпараттық жүйені немесе Интернет желісін пайдаланушыны алдау немесе сенімін теріс пайдалану жолымен жасалған алаяқтықты бөлек атайды, жазасы — төрт жылға дейін бас бостандығынан айыру, Аягөздегі іс дәл осы бөлік бойынша қозғалды. Ірі мөлшерде, екі немесе одан да көп адамға қатысты немесе бірнеше рет жасалған алаяқтық үшінші бөлік бойынша жеті жылға дейін жазаланады. Аса ірі мөлшер және қылмыстық топ — төртінші бөлік, мүлкі тәркіленіп, бес жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру. Кодекс мәтіні adilet.zan.kz сайтында.

Аударымдарды бұғаттау және қайтару «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» заңға сүйенеді. 25-1-бап клиенттің өтінішін банк аударымды алаяқтық белгілері бар транзакция деп танитын бірінші негіз ретінде атайды және операцияларды тоқтата тұруға немесе соманы бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге бұғаттауға мүмкіндік береді. 57-бап алушының банкін прокурормен келісілген қылмыстық қудалау органының қаулысын алғанда бұғатталған ақшаны келесі операциялық күннен кешіктірмей қайтаруға міндеттейді. Бұдан бөлек, 58-бап бойынша, егер төлем жөнелтушіні сәйкестендіру талаптары бұзыла отырып өтсе, банк алаяқтық туралы іс бойынша жәбірленушіге ақшаны сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін он жұмыс күні ішінде өтеуге тиіс. Заң мәтіні adilet.zan.kz сайтында.

Ақша нақты бір адамның шотына кетіп, ол анықталса, ҚР Азаматтық кодексінің негізсіз байлық туралы 953-бабы қолданылады. Негізсіз басқа адамның есебінен мүлік алған адам оны қайтаруға міндетті, тіпті негізсіз байлық жәбірленушінің өз мінез-құлқының нәтижесі болса да. Норма ҚР АК ерекше бөлігінде жарияланған.